Nghệ thuật truyền thống Việt Nam: Nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững
Việt Nam sở hữu một kho tàng nghệ thuật truyền thống phong phú và đặc sắc, từ âm nhạc, sân khấu đến các loại hình biểu diễn dân gian. Tuy nhiên, việc khai thác và chuyển hóa những giá trị này thành động lực phát triển kinh tế - xã hội vẫn chưa tương xứng với tiềm năng sẵn có. Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, văn hóa đã trở thành một trụ cột quan trọng của sức mạnh quốc gia, đòi hỏi sự nhìn nhận đúng đắn về vai trò của nghệ thuật truyền thống như một yêu cầu cấp thiết mang tầm chiến lược.
Kết tinh văn hóa và động lực sáng tạo
Nghệ thuật truyền thống là sự kết tinh của quan niệm thẩm mỹ, nhân sinh quan và bản sắc dân tộc, góp phần định hình "căn cước thẩm mỹ" và hình thành thị hiếu nền tảng cho xã hội. Đây không chỉ là di sản quý giá mà còn là chất liệu sáng tạo thiết yếu, tham gia trực tiếp vào các ngành công nghiệp văn hóa như điện ảnh, thời trang, thiết kế, trò chơi điện tử và nội dung số.
Trong lĩnh vực âm nhạc, nhiều nghệ sĩ trẻ đã khéo léo khai thác và làm mới di sản của cha ông, trình diễn trên các sân khấu lớn và đấu trường quốc tế. Các sản phẩm kết hợp yếu tố truyền thống với hiện đại không chỉ gây tiếng vang trong nước mà còn giành được giải thưởng cao, tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ trên nền tảng số. Ví dụ điển hình bao gồm:
- Đức Phúc với ca khúc "Phù Đổng Thiên Vương" đoạt quán quân cuộc thi âm nhạc quốc tế Intervision 2025.
- Phương Mỹ Chi với loạt ca khúc kết hợp tinh tế giữa âm nhạc hiện đại và truyền thống, giành vị trí Á quân 2 tại cuộc thi Sing!Asia 2025.
- Hòa Minzy với "Bắc Bling" gặt hái nhiều giải thưởng âm nhạc Việt Nam trong năm 2025.
Những thành công này không phải là hiện tượng nhất thời mà phản ánh một xu hướng sáng tạo mới, thể hiện ý thức và tính chủ động từ chính các nghệ sĩ. Rõ ràng, khi được đặt trong bối cảnh sáng tạo phù hợp và có sự đầu tư nghiêm túc, nghệ thuật truyền thống hoàn toàn có thể phát huy vai trò quan trọng trong đời sống đương đại.
Kinh nghiệm quốc tế và định hướng chính sách
Trên thế giới, nhiều quốc gia đã thành công trong việc biến nghệ thuật truyền thống thành nguồn lực phát triển. Nhật Bản với kịch Noh và Kabuki, Hàn Quốc với Pansori, Trung Quốc với Kinh kịch đều được hiện đại hóa và tích hợp vào ngành công nghiệp văn hóa, du lịch, trở thành sản phẩm mang lại giá trị kinh tế cao. Theo UNESCO, việc gắn di sản với phát triển sáng tạo là một hướng đi bền vững để vừa bảo tồn, vừa khai thác giá trị văn hóa.
Tại Việt Nam, Đảng và Nhà nước đã thể chế hóa đường lối phát triển văn hóa thông qua các văn bản quan trọng như Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII và Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI. Gần đây, Quyết định số 2486/QĐ-TTg ngày 14/11/2025 của Thủ tướng Chính phủ về Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 xác định việc ưu tiên phát triển một số loại hình nghệ thuật truyền thống phù hợp nhu cầu thị trường, ứng dụng công nghệ hiện đại để nâng cao giá trị trải nghiệm và xây dựng thương hiệu văn hóa có sức cạnh tranh.
Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tạ Quang Đông nhấn mạnh: "Nghệ thuật truyền thống không chỉ là di sản văn hóa mà còn là nguồn sức mạnh nội sinh, góp phần định hình bản sắc dân tộc. Cần nuôi dưỡng và kết hợp hài hòa với yếu tố hiện đại để lan tỏa mạnh mẽ, đóng góp vào sự phát triển đất nước."
Giải pháp thực tiễn và tầm nhìn tương lai
Để các định hướng chính sách phát huy hiệu quả, cần sớm cụ thể hóa và triển khai trên thực tiễn. Nhiều chuyên gia đề xuất định vị lại nghệ thuật truyền thống trong tổng thể phát triển văn hóa, không phải ở vị trí "ngoại vi" mà là trung tâm của hệ sinh thái sáng tạo. Nhà phê bình Nguyễn Quang Long chỉ ra rằng, nghệ thuật truyền thống hiện nay không còn là "vùng trũng" bị lãng quên nhưng cũng chưa thật sự ở vị trí trung tâm của đời sống văn hóa.
Cần có sự liên kết chặt chẽ giữa các lĩnh vực như giáo dục, truyền thông, du lịch, đô thị sáng tạo và công nghiệp văn hóa. Trong giáo dục, các mô hình sân khấu học đường, workshop nghệ thuật truyền thống và chương trình giáo dục trải nghiệm đã bước đầu phát huy hiệu quả trong việc hình thành cảm thức thẩm mỹ cho thế hệ trẻ. Trong không gian đô thị, việc tích hợp chất liệu nghệ thuật truyền thống vào thiết kế kiến trúc và sản phẩm du lịch không chỉ làm phong phú đời sống tinh thần mà còn góp phần xác lập thương hiệu địa phương, như tại Hà Nội, Hội An và Huế.
Nghệ thuật truyền thống còn góp phần hình thành "năng lực miễn dịch văn hóa" cho xã hội. Trước làn sóng giao thoa văn hóa toàn cầu, một nền tảng vững chắc sẽ giúp xã hội tránh bị cuốn theo các trào lưu nhất thời và bảo vệ giá trị cốt lõi. Khi công chúng, đặc biệt là giới trẻ, nhận diện và trân trọng giá trị truyền thống, đó chính là "lá chắn mềm" bảo vệ bản sắc trong quá trình hội nhập.
Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ nhận định: "Dù phải đối mặt với những phức tạp của tiếp biến văn hóa toàn cầu, nghệ thuật truyền thống mãi mãi là nền tảng cho sự phát triển và đổi mới. Khi nó thật sự trở thành một phần của nhịp sống hôm nay, mạch nguồn văn hóa dân tộc sẽ được khơi thông, tạo nên sức mạnh nội sinh cho tương lai."
