Giải thưởng Lớn “Thành tựu trọn đời - Hiệp sĩ Dế Mèn” là giải thưởng cao quý nhất trong hệ thống Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn, do Báo Thể thao và Văn hóa (TTXVN) tổ chức. Trải qua 6 mùa giải, đã có 4 giải Hiệp sĩ Dế Mèn được trao cho các nhà văn Nguyễn Nhật Ánh (2020), Trần Đức Tiến (2023), Lý Lan (2024) và nhạc sĩ Phạm Tuyên (2025). Năm nay, Ban tổ chức vinh danh cố Phó Giáo sư, Tiến sĩ, họa sĩ, đạo diễn, Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân vì những cống hiến trọn đời cho nghệ thuật thiếu nhi, với những tác phẩm kinh điển như “Chuyện ông Gióng”, “Mèo con”, “Trê Cóc” và đặc biệt là những bức tranh minh họa để đời cho truyện “Dế Mèn phiêu lưu ký”.
Những đánh giá từ Hội đồng giám khảo
Nhà thơ Trần Đăng Khoa, Chủ tịch Hội đồng giám khảo, chia sẻ: “Vinh danh Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân là một lựa chọn hợp lý đối với Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn. Ông là người vẽ minh họa cho 'Dế Mèn phiêu lưu ký' của nhà văn Tô Hoài từ năm 1959. Những tranh minh họa ấy được in rất đẹp và đã trở thành một phần ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ bạn đọc. Không chỉ vậy, ông còn có những đóng góp rất lớn cho phim hoạt hình và minh họa sách thiếu nhi”.
Họa sĩ Thành Chương, thành viên Hội đồng giám khảo, nhấn mạnh: “Giải thưởng Lớn trao cho Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân là sự ghi nhận hoàn toàn xứng đáng. Tôi đã có nhiều năm làm việc cùng ông trong Hội đồng Nghệ thuật của Hội Mỹ thuật Việt Nam. Ông là một con người cực kỳ tử tế, tốt bụng, hiền lành, chân tình và thật sự tài năng”. Về hình tượng Dế Mèn, ông Thành Chương cho biết: “Thực sự rất ấn tượng. Ông không chỉ vẽ đẹp, vẽ hay mà còn tạo ra được phong cách riêng, ảnh hưởng rất nhiều đến các họa sĩ sau này”. Ông cũng nhấn mạnh giá trị bền vững trong sáng tác của NSND Ngô Mạnh Lân: “Bây giờ, nhiều họa sĩ khi vẽ về giai đoạn đó đều lấy tranh của ông ra để học tập, nghiên cứu, lấy tư liệu cho sáng tác của mình”.
Cây đại thụ của nền hoạt hình Việt Nam
Họa sĩ, Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân sinh năm 1934 tại xã Tả Thanh Oai, huyện Thanh Trì (Hà Nội). Ông được trao tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân năm 1997 và Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật năm 2007. Ông là học viên nhỏ tuổi nhất tại khóa học đầu tiên của Trường Mỹ thuật Việt Nam ở chiến khu Việt Bắc, do danh họa Tô Ngọc Vân phụ trách (Khóa Kháng chiến). Tốt nghiệp, ông phục vụ trong quân đội, tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ và có nhiều ký họa trên đường kháng chiến. Năm 1955, ông được cử đi học thiết kế mỹ thuật hoạt hình tại Học viện Điện ảnh Quốc gia toàn Liên bang (VGIK) của Liên Xô. Tốt nghiệp loại xuất sắc năm 1962, ông về nước làm việc tại Xưởng phim Hoạt họa búp bê Việt Nam, nay là Công ty cổ phần Hãng phim hoạt hình Việt Nam. Năm 1963, ông ra mắt bộ phim hoạt hình đầu tiên “Một ước mơ”.
Trong những năm tháng khó khăn của đất nước, NSND Ngô Mạnh Lân đã tạo nên những bộ phim hoạt hình kinh điển. Nhiều phim giành giải thưởng lớn tại các liên hoan phim quốc tế, như phim hoạt hình búp bê “Chuyện Ông Gióng” đoạt giải Bồ câu Vàng tại Liên hoan Phim quốc tế Leipzig 1970 (Cộng hòa Dân chủ Đức cũ). Bộ phim hoạt hình cắt giấy “Thạch Sanh” năm 1976, dài hơn 43 phút, đến nay vẫn là bộ phim ấn tượng và độc đáo nhất về hình thức và dung lượng của hoạt hình Việt Nam. Tại Liên hoan Phim Việt Nam lần thứ nhất năm 1970, ông đoạt hai giải Bông sen Vàng cho “Mèo con” và “Con sáo biết nói”, cùng một giải Bông sen Bạc cho “Những chiếc áo ấm”. Tại Liên hoan Phim Việt Nam lần thứ II năm 1973, “Chuyện Ông Gióng” đoạt giải Bông sen Vàng. Ông còn giành thêm ba giải Bông sen Bạc cho “Rừng hoa” (1975), “Bước ngoặt” (1983), “Trê cóc” (1996).
Không chỉ mang tính giáo dục cao, các bộ phim của ông còn hấp dẫn về nghệ thuật và chú ý đến tâm lý đối tượng tiếp nhận. Mỗi bộ phim như một cuốn sách giáo khoa về cách làm phim búp bê, phim cắt giấy, để lại tấm gương về lòng yêu nghề, sự cẩn trọng, nghiêm túc và đạo đức cao quý của một nghệ sĩ, người thầy đối với nhiều thế hệ học trò. Ông cũng là người đề xuất khái niệm khoa học “phim hoạt hình” đúng với đặc trưng, tính chất thể loại. Đó là giá trị lớn nhất từ cuộc đời và sự nghiệp ông để lại cho nghệ thuật phim hoạt hình Việt Nam.
Với 22 bộ phim hoạt hình trong sự nghiệp, trong đó ông làm đạo diễn 17 bộ và họa sĩ thực hiện 5 bộ, NSND Ngô Mạnh Lân đã cống hiến trọn đời cho nghệ thuật thiếu nhi. Những tác phẩm như “Mèo con”, “Chuyện Ông Gióng”, “Trê Cóc”, “Con sáo biết nói”, “Những chiếc áo ấm”, “Thạch Sanh”, “Rừng hoa”, “Bước ngoặt”, “Phép lạ hồi sinh”... đã trở thành kinh điển. Những bộ phim này không chỉ là món ăn tinh thần quý giá cho nhiều thế hệ trẻ em, mà còn nuôi dưỡng ước mơ, vượt qua khó khăn và gợi mở nghề nghiệp cho các thế hệ họa sĩ, đạo diễn hoạt hình sau này. NSND Ngô Mạnh Lân là cánh chim đầu đàn của Hãng phim Hoạt hình Việt Nam, góp phần đưa hãng phim và tầm vóc phim hoạt hình Việt Nam lên tầm cao mới. Ông cũng là một trong các nghệ sĩ điện ảnh Việt Nam có mặt trong “Bách khoa toàn thư Điện ảnh Liên Xô”.
Người 3 lần có duyên với minh họa “Dế Mèn”
Bên cạnh phim hoạt hình, NSND Ngô Mạnh Lân còn có đóng góp quan trọng trong lĩnh vực minh họa sách báo thiếu nhi. Những tranh minh họa tươi vui, hóm hỉnh của ông trên báo Thiếu niên Tiền phong, Nhi đồng hay trong các tác phẩm của Tô Hoài, Nguyễn Đình Thi, Võ Quảng, Phạm Hổ… đã trở thành một phần tuổi thơ của nhiều thế hệ. Đặc biệt, ông có tới 3 lần vẽ Dế Mèn. Lần đầu tiên vào năm 1959, khi bản dịch tiếng Nga “Dế Mèn phiêu lưu ký” được xuất bản tại Liên Xô. Phiên bản năm 1972 được tác giả chỉnh sửa chân thực hơn, trở thành hình ảnh Dế Mèn quen thuộc với nhiều thế hệ trẻ em Việt Nam. Năm 1989, ông vẽ bìa và minh họa cho “Dế Mèn phiêu lưu ký” một lần nữa. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, nếu nhà văn Tô Hoài là “cha đẻ” của nhân vật Dế Mèn bằng ngôn ngữ, thì NSND Ngô Mạnh Lân đã “sinh ra” nhân vật này bằng hình ảnh.
Nhờ khả năng cảm thụ văn học nhạy bén, họa sĩ Ngô Mạnh Lân đã thấy được hồn cốt của các tác phẩm văn học thiếu nhi xuất sắc như “Cái Tết của Mèo con” của Nguyễn Đình Thi, “Những chiếc áo ấm” của Võ Quảng và nhiều tác phẩm khác. Dưới nét vẽ của ông, thế giới loài vật hiện lên sinh động. Nhà văn Võ Quảng nhận xét: “Nét chủ yếu của Ngô Mạnh Lân là sự hài hòa mực thước, nhiều chi tiết thú vị, loáng thoáng những nét reo vui”. Nhà văn Tô Hoài nhận xét về minh họa Dế Mèn: “Tranh Ngô Mạnh Lân vẽ rất sống động và thật”.
Không dừng lại ở phim hoạt hình hay minh họa sách, NSND Ngô Mạnh Lân còn góp phần định hình phong cách truyện tranh Việt Nam hiện đại. Những tác phẩm truyện tranh của ông như “Trê Cóc”, “Đồng tiền Vạn Lịch”, “Mụ Lường”, “Sự tích núi Ngũ Hành”, “Đám cưới chuột”... được tái bản nhiều lần. Truyện tranh của ông mang phong cách riêng, chân thành, trong sáng, hóm hỉnh và đậm chất dân gian Việt Nam. Ông được Nhà nước tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Nhất năm 1998. Năm 2007, ông nhận Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật cho các tác phẩm “Mèo con”, “Chuyện Ông Gióng”, “Con sáo biết nói”, “Những chiếc áo ấm”, “Trê Cóc”.
NSND Ngô Mạnh Lân không chỉ để lại dấu ấn sâu đậm trong các lĩnh vực sáng tạo cho thiếu nhi, mà còn được đồng nghiệp và giới chuyên môn nhìn nhận như một hình mẫu đẹp về nhân cách, lao động nghệ thuật nghiêm cẩn, tinh thần sáng tạo không ngừng và trách nhiệm với thế hệ trẻ. Ở ông là sự thống nhất giữa tài năng nghệ thuật, chiều sâu văn hóa và thái độ sống mực thước của một trí thức nghệ sĩ trưởng thành từ kháng chiến, dành trọn đời cho thiếu nhi và nghệ thuật nước nhà. Với những cống hiến nổi bật, bền bỉ và có sức lan tỏa sâu rộng, Giải thưởng Lớn “Thành tựu trọn đời - Hiệp sĩ Dế Mèn” dành cho NSND Ngô Mạnh Lân là sự ghi nhận xứng đáng cho người nghệ sĩ đã dành cả cuộc đời sáng tạo vì tuổi thơ Việt Nam.
