Bức tranh "Hoa diên vĩ" (Irises) của danh họa Vincent Van Gogh ra đời trong khoảng thời gian ông điều trị tại bệnh viện tâm thần Saint-Paul-de-Mausole ở Saint-Rémy-de-Provence, Pháp. Đây là một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của ông, được vẽ vào tháng 5 năm 1889, khi tâm trí Van Gogh chìm trong những ngày đen tối nhất.
Bối cảnh sáng tác đầy bi kịch
Ngày 8 tháng 5 năm 1889, Vincent Van Gogh tự nguyện nhập viện tại Saint-Paul-de-Mausole. Trong thư gửi em trai Théo ngày 25 tháng 5 năm 1889, ông viết: "Từ khi anh ở đây, khu vườn hoang vắng trồng những cây thông lớn, bên dưới cỏ dại mọc cao và um tùm, là đủ để anh làm việc và anh vẫn chưa ra ngoài. [...] Qua ô cửa sổ có song sắt, anh thấy một mảnh của cánh đồng lúa mì trong miếng đất rào kín, một phong cảnh theo lối Van Goyen, trên cánh đồng, buổi sáng, anh thấy Mặt Trời mọc lên trong niềm vinh quang".
Để chống lại bóng đêm tinh thần, Van Gogh chỉ có một phương thuốc duy nhất: hội họa. Ông khẩn khoản xin phép được làm việc, vẽ bất cứ thứ gì nhìn thấy qua khung cửa sổ có lưới sắt, như những bông hoa diên vĩ trong khu vườn bệnh viện. Nhờ sự thấu hiểu của giám đốc bệnh viện và sự can thiệp của Théo, ông nhanh chóng được phép vẽ trở lại, ban đầu chỉ trong khuôn viên.
Vẻ đẹp ẩn chứa nỗi lo âu
Dù chịu ảnh hưởng của trường phái Nhật Bản, giá trị trang trí trong bức tranh đã nhường chỗ cho cảm giác lo sợ ngột ngạt dưới vẻ ngoài dễ chịu. Vincent sống trong nỗi ám ảnh về sự trở lại của những cơn rối loạn, đè nặng tinh thần bằng ảo giác ghê sợ và hình ảnh thảm thê. Ông tuyệt vọng cho rằng việc sáng tác của mình là thất bại, nhưng chính bức "Hoa diên vĩ" lại là một trong những tác phẩm thành công nhất.
Van Gogh đặt màu tím quyến rũ cạnh sự sáng chói của màu vàng chanh và màu xanh lục thủy, tạo hiệu ứng óng ánh thổi sinh khí vào toàn bộ tác phẩm. Phía trên những bông hoa, các đường vạch nhỏ sáng màu tạo ấn tượng về sự sống run rẩy.
Tác phẩm được vinh danh sau khi ra mắt
Khi phát hiện bức tranh, Théo đã vinh danh nó tại Triển lãm của các nghệ sĩ độc lập vào tháng 9 năm 1889, bên cạnh kiệt tác "Đêm đầy sao trên sông Rhône". Hai năm sau cái chết của Vincent, nhà văn Octave Mirbeau mua lại tác phẩm từ Cha Tanguy. Bức tranh hiện thuộc sở hữu của Bảo tàng J. Paul Getty ở Los Angeles, Mỹ.
Van Gogh chọn cỡ cảnh cận thu hẹp không gian, biến đám hoa diên vĩ thành một khu rừng nhiệt đới rậm rạp với nhiều bộ phận quanh co, như mang một sự sống đầy lo lắng. Sự thiếu vắng đường chân trời nhấn mạnh ấn tượng khép kín trong thế giới ra đời từ trí tưởng tượng đầy đau khổ. Ông từng gọi hội họa là "cột thu lôi cho căn bệnh của anh" trong một bức thư.
