Tổ chức xã hội - nghề nghiệp đóng vai trò như một vùng đệm giữa Nhà nước và khu vực tư nhân, tạo nên thế kiềng ba chân giúp kinh tế phát triển hài hòa. Các tổ chức này còn có tiềm lực thực hiện nhiều nhiệm vụ vượt quá khả năng của một đơn vị kinh doanh riêng lẻ.
Tuy nhiên, tiềm lực của hội nghề nghiệp chỉ được phát huy khi luật pháp quy định rõ vai trò, chức năng của họ. Hiện nay, Hội Xuất bản Việt Nam mới chỉ được nhắc đến trong các quyết định của Bộ Nội vụ dựa trên nghị định của Chính phủ về tổ chức, hoạt động và quản lý hội. Hội chưa được quy định vai trò trong Luật Xuất bản hiện hành.
Điều này khiến Hội Xuất bản chưa thể phát huy hết tiềm lực của một tổ chức xã hội - nghề nghiệp. Vai trò của Hội mới chỉ dừng lại ở mức giúp đỡ, trong khi một hội nghề nghiệp hoàn toàn có thể có sức ảnh hưởng lớn hơn tới kinh tế và vị thế toàn ngành.
Bài học từ các hiệp hội xuất bản tại Philippines
Năm 2025, Philippines là khách mời danh dự tại Hội sách Frankfurt - hội sách lớn nhất thế giới. Thành công này đến từ chiến lược nhiều năm, trong đó không thể không kể đến nỗ lực của các hiệp hội xuất bản nước này.
Hiệp hội xuất bản lớn nhất của Philippines là BDAP (Book Development Association of the Philippines). BDAP đã dành nhiều năm vận động chính sách để chứng minh rằng xuất bản là động lực phát triển quốc gia và cần có bộ luật riêng cho ngành. Năm 1995, Luật Phát triển ngành xuất bản ra đời, khai sinh ra Ủy ban Phát triển Sách Quốc gia Philippines. Ủy ban này gồm 11 thành viên, trong đó có 5 đại diện từ các cơ quan chính phủ và 6 đại diện từ khu vực tư nhân, hiệp hội. Như vậy, ngay trong luật, Philippines đã quy định rõ về sự tham gia của các nguồn lực ngoài Nhà nước như doanh nghiệp và tổ chức.
Nhờ sự mở đường của bộ luật, các hiệp hội Philippines thể hiện sự năng động trong dự báo và dẫn dắt thị trường. Nhận thấy tiềm năng của thị trường truyện tranh (graphic novel, comic, webtoon), BDAP đã chủ động tổ chức các giải thưởng và hội thảo riêng cho thị trường này. Hội đã biến thị trường truyện tranh thành một trong những mảng mũi nhọn của xuất bản Philippines trong nước và quốc tế.
BDAP cũng có đóng góp quan trọng giúp Philippines trở thành khách mời danh dự tại Hội sách Frankfurt 2025. Từ khoảng 10 năm trước, Hội và Ủy ban Phát triển Sách Quốc gia đã khuyến khích các nhà xuất bản tham gia hội chợ quốc tế theo một khối thống nhất thay vì đi tự phát; đồng thời huy động ngân sách để dịch thuật các tác phẩm sang tiếng Đức. Tính linh hoạt của hội nghề nghiệp kết hợp với quản lý bao quát của Nhà nước đã giúp ngành xuất bản Philippines đạt nhiều thành tựu đáng kể, vươn ra thế giới chỉ trong một thập kỷ.
Vai trò của Hội Xuất bản Việt Nam cần được luật hóa
Theo ông Đỗ Quang Dũng - Phó chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam, hai vấn đề lớn hiện nay là nói không ai nghe và thiếu kinh phí. Ông cho rằng rất khó nâng cao vai trò của Hội nếu vai trò này không được luật hóa cụ thể. Ông nói: Công việc được quyền làm khác công việc phải làm. Nếu nhiệm vụ của Hội được quy định trong luật, Hội sẽ có thêm cơ sở chính danh để thực hiện, nói thì người khác dễ nghe hơn.
Việc luật hóa vai trò của Hội Xuất bản Việt Nam cũng giúp Hội thực hiện công việc dễ dàng hơn, có cơ sở huy động thêm nguồn lực, giải quyết vấn đề thiếu kinh phí. Theo bài học từ Philippines và nhiều quốc gia, các hội nghề nghiệp có nguồn thu từ ba nhóm: dịch vụ chung cho cả ngành (cung cấp dữ liệu, tổ chức sự kiện), đại diện về vấn đề bản quyền, và đấu thầu dự án công của Chính phủ. Luật hóa sẽ giúp Hội có cơ sở hiện thực hóa nhiều hoạt động, tận dụng mô hình hợp tác công tư, giải quyết điểm nghẽn tài chính.
Hội Xuất bản Việt Nam đã nỗ lực nhiều năm trong việc tổ chức Giải thưởng Sách Quốc gia, các sự kiện Ngày Sách và Văn hóa đọc, đưa sách tới các tỉnh khó khăn. Tuy nhiên, các công việc này đều thực hiện nhờ tâm huyết, chưa được giao chính thức. Khi không có quy định trong luật, khó có cơ chế tưởng thưởng xứng đáng, cũng khó có cơ sở pháp lý để Hội thực hiện các dự án lâu dài.
Khi Hội chưa phát huy hết sức mạnh, các doanh nghiệp và nhà xuất bản buộc phải gồng mình hơn trong các công việc cần sức mạnh cộng hưởng. Chỉ thị 04-CT/TW của Ban Bí thư đã nêu vai trò của Hội Xuất bản Việt Nam trong phát triển ngành và văn hóa đọc, nhưng nếu không có luật định, Hội sẽ chỉ quanh quẩn trong vai muốn nhiều mà làm chưa được bao nhiêu.
Khi Nhà nước không đủ nguồn lực và thị trường chưa thấy lợi nhuận, xã hội xuất hiện khoảng trống về lợi ích cộng đồng. Khoảng trống này cần một tổ chức xã hội - nghề nghiệp hoạt động vì lợi ích chung. Với ngành xuất bản, đó là Hội Xuất bản - tổ chức vừa thấu hiểu các đơn vị, vừa là cánh tay nối dài của công tác quản lý, tạo kênh thông tin hai chiều trên thị trường.
