Hồi ký họa sĩ Trần Đại Thắng: Câu chuyện về 'tứ đại gia' sách Sài Gòn
Nhân ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam 21.4, hồi ký Tôi kể - Tất cả đều từ sách của họa sĩ Trần Đại Thắng, Giám đốc Công ty CP Văn hóa Đông A, đã hé lộ những câu chuyện hậu trường đầy duyên và độc đáo xung quanh nghề làm sách. Tác phẩm này do Đông A và NXB Dân Trí ấn hành, mang đến góc nhìn chân thực về những nhân vật then chốt trong ngành xuất bản tại TP.HCM.
'Tứ đại gia' Đại Cứ Hòa Sơn: Những người mở đường
Cái tên 'tứ đại gia' dường như đã trở thành một huyền thoại trong giới sách Sài Gòn, dù không ai rõ nó xuất hiện từ khi nào. Hỏi chú Đại và anh Cứ đều không biết. Xét về tiền bạc, so với nhiều nhân vật khác, họ chưa hẳn là hơn. Tuy nhiên, họ không phải là đại gia theo nghĩa phú hộ tài sản, mà là những 'đại gia nghề', những người giữ vai trò mở đường và góp phần định hình thị trường sách TP.HCM ngày nay.
Đó là bốn nhà làm sách tư nhân sớm nhất ở TP.HCM sau thời bao cấp, khi hoạt động xuất bản và phát hành bắt đầu được xã hội hóa. Mỗi người một thế mạnh riêng, cùng tạo nên bức tranh thu nhỏ của ngành sách miền Nam sau ngày đất nước thống nhất:
- Thời Đại (Lê Nguyên Đại): chuyên về sách học thuật, triết học, kinh điển.
- Hương Trang (Nguyễn Hữu Cứ): tập trung vào sách Phật giáo, phong thủy, tâm linh.
- Văn Lang: cung cấp sách tổng hợp đa dạng.
- Hồng Ân: chuyên sách tham khảo, giáo dục.
Cả bốn đại gia này có điểm chung là đều sở hữu nhà mặt tiền trên đường Nguyễn Thị Minh Khai, trục giao thông chính của thành phố, nơi tập trung rất nhiều nhà sách lớn nhỏ, tạo nên một không gian văn hóa đặc trưng.
Lê Nguyên Đại: Người thầy với đam mê sách hàn lâm
Lê Nguyên Đại, hay còn được gọi thân mật là chú Đại, từng là giáo viên dạy văn suốt 15 năm tại trường trung học Trưng Vương (trước đây là Đồng Khánh) trước khi chuyển sang nghề làm sách. Học trò của chú rất nhiều và thành đạt trong nhiều lĩnh vực, từ giám đốc bệnh viện, lãnh đạo ngân hàng đến những người nổi tiếng trong văn chương, âm nhạc. Đặc biệt, nhóm học trò làm chủ các quán bia như Hội Ngộ, Cánh Buồm, Sài Gòn Nhỏ... luôn đón chú với sự trân trọng: 'Thầy Đại'.
Năm 1986, dưới sự động viên của ông Trương Văn Khuê, Giám đốc Nhà xuất bản Trẻ, chú Đại đã mở Nhà sách Trẻ, sau này là Nhà sách Thời Đại – có thể coi là nhà sách tư nhân đầu tiên ở TP.HCM sau thời bao cấp. Suốt 40 năm gắn bó, Thời Đại đi theo hướng sách hàn lâm, với những bộ sách như B.A.V.H (Những người bạn Cố đô Huế) trở thành biểu tượng cho 'chất sách nghiêm túc'.
Dù gia đình có truyền thống làm sách, con trai chú là Lê Khải Việt, hiện phụ trách bản quyền tại Công ty sách Phương Nam, lại chọn văn chương làm đam mê. Chú Đại tâm sự: 'Việt dứt khoát không chịu kinh doanh, dù có đủ võ để múa trong ngành này. Chú sắp giải nghệ rồi. Không có người kế nghiệp. Buồn... nhưng rồi cũng phải hiểu ra, mọi thứ đến hay đi đều là duyên cả.'
Nguyễn Hữu Cứ: Ông chủ vui vẻ với mạng lưới rộng khắp
Nguyễn Hữu Cứ, chủ Công ty Hương Trang và Nhà sách Quang Minh, nổi tiếng với thế mạnh về dòng sách Phật giáo, phong thủy, tâm linh, cùng mạng lưới phát hành rộng khắp miền Trung, miền Nam và cả sang Mỹ. Không chỉ làm sách, công ty của anh còn liên kết in ấn báo, tạp chí, lịch bloc và lịch tờ, trở thành đơn vị tư nhân năng động và đa dạng hóa sớm nhất trong lĩnh vực này.
Anh Cứ có tính cách nhiệt tình, lạ quen đều nói chuyện rôm rả. Trong các hội hè sự kiện, anh thường xuyên góp mặt với bài hát tủ 'Cháu lên ba' và câu nói vui: 'Ngồi một trăm, đứng năm mươi!'. Tuy nhiên, anh cũng nổi tiếng với biệt hiệu 'lý đen' (lén đi) vì hay về sớm trong các buổi tiệc. Nhờ tính hồ hởi, vui vẻ, không phân biệt già trẻ, lịch của Quang Minh năm nào cũng 'cháy' hàng trước, bởi làm lịch bloc phụ thuộc nhiều vào mối quan hệ – khoản mà khó ai qua được anh.
Tương tự chú Đại, anh Cứ đến nay vẫn chưa có người nối nghiệp. Hai con của anh sau khi du học đều ở lại Mỹ làm việc: con trai Minh Nguyễn là bác sĩ nhãn khoa, con gái Zunie Nguyễn là nhà sáng lập và Giám đốc điều hành Yogi CPA. Năm 2024, Zunie kết hôn với một giáo sư toán học của Đại học Oxford, Anh, con trai của giáo sư tâm lý học người Ý Piero Ferrucci – tác giả cuốn Giá trị của sự tử tế.
Hồi ký của họa sĩ Trần Đại Thắng không chỉ là câu chuyện cá nhân, mà còn phản ánh một giai đoạn quan trọng trong lịch sử ngành sách Việt Nam, nơi những 'đại gia nghề' đã để lại dấu ấn khó phai.
