Người Việt chi 45.000 đồng mua sách/năm: Văn hóa đọc thấp và giải pháp từ Chỉ thị 04
Tổng doanh thu ngành xuất bản năm 2024 đạt 4.500 tỷ đồng, tương đương mức chi trung bình cho sách của người Việt là 45.000 đồng/người trong cả năm. Con số này thậm chí chỉ tương đương một bát phở hay hai cốc cà phê bình dân, phản ánh thực trạng văn hóa đọc còn hạn chế so với các nước phát triển.
Thực trạng đáng báo động về văn hóa đọc
Năm 2024, xuất bản sách đạt 597,2 triệu bản trên 101,11 triệu dân. Ngoại trừ 461,93 triệu bản sách giáo khoa là công cụ học tập, chỉ còn 135,27 triệu bản sách gắn với văn hóa đọc, tương đương 1,3 bản/người. Nếu một người một năm mua 450.000 đồng tiền sách, tức 9 người khác đã hoàn toàn không chi tiêu cho khoản này. Cũng như nếu một người một năm đọc hơn 10 đầu sách thì 9 người còn lại không đọc đầu sách nào trong một năm.
Các số liệu trên minh chứng sinh động nền văn hóa đọc của người Việt Nam chúng ta là rất thấp so với sức đọc của một số nước trong khu vực cũng như các nước phát triển nói chung. Họ đã đạt trình độ đọc trên cả 10 đầu sách/người/năm, trong khi ở Việt Nam con số đang dừng lại 1,2-1,3.
Nguyên nhân và giải pháp từ Chỉ thị số 04-CT/TW
Điểm nghẽn lớn nhất của ngành xuất bản chính là người đọc sách. Tại sao chúng ta chưa đọc nhiều? Bởi vì người dân chúng ta không có thói quen đọc sách. Một thói quen phải được hình thành trong môi trường gia đình và trường học ngay từ tuổi thơ.
TS Bernice E. Cullinan - Giáo sư danh dự Đại học New York, từng là Chủ tịch Hiệp hội Văn học Quốc tế nói: "Lứa tuổi tiểu học là giai đoạn then chốt trong việc phát triển kỹ năng đọc và hình thành thói quen đọc suốt đời". Nhà giáo dục học nổi tiếng Richard Bamberger cũng từng nói: "Nếu đến năm thứ năm ở trường tiểu học, trẻ nhỏ chưa trở thành một người đọc nhiệt tình và không phát triển bất cứ sở thích đọc sách đặc biệt nào, thì có rất ít hy vọng tình hình sẽ thay đổi sau đó".
Trong bối cảnh đó, Chỉ thị số 04-CT/TW vừa ban hành ngày 17/03/2026 đã xác định quan điểm chỉ đạo về phát triển văn hóa đọc, coi người đọc là trung tâm, là mục tiêu của hoạt động xuất bản. Đảng cũng nêu rõ nhiệm vụ cần xây dựng và hình thành thói quen đọc sách trong cộng đồng, hình thành văn hóa đọc, tức là không chỉ nâng tầm, nâng vai trò, tính mục tiêu của văn hóa đọc mà còn đề ra giải pháp.
Học tập suốt đời và vai trò của đọc sách
Khái niệm “học tập suốt đời” đã được Tổng Bí thư Tô Lâm nêu ra trong bài viết ngày 2/3/2025, nhấn mạnh vai trò cốt lõi của việc học tập trên hành trình phát triển cá nhân. “Học tập suốt đời” đã trở thành định hướng toàn cầu và được UNESCO xác định là một trong những trụ cột của phát triển con người trong thế kỷ 21.
Muốn con người có khả năng học tập suốt đời, nền móng đầu tiên phải được xây dựng từ khả năng tự học - mà đọc sách chính là công cụ cơ bản, phổ biến và hiệu quả nhất để duy trì quá trình học hỏi độc lập đó. Do vậy, phát triển văn hóa đọc và học tập suốt đời có mối quan hệ hữu cơ và bổ sung cho nhau một cách bền chặt.
Giải pháp hình thành tiết đọc sách trong nhà trường
Trong các nhiệm vụ và giải pháp nêu tại Chỉ thị số 04-CT/TW còn có việc xây dựng thói quen và kỹ năng đọc, tạo nền tảng quan trọng cho việc học tập suốt đời, từ đó hình thành xã hội học tập. Ban Bí thư chỉ đạo Đảng ủy Bộ Giáo dục và Đào tạo triển khai tiết đọc sách thành môn tự chọn trong hệ thống trường, từ tiểu học đến trung học cơ sở để hình thành thói quen đọc sách, phát triển tư duy xây dựng xã hội học tập và học tập suốt đời.
Văn hóa đọc phải được thực hiện một cách cụ thể thông qua hình thành tiết đọc sách trong nhà trường, trở thành một môn tự chọn tại các trường tiểu học và trung học cơ sở, hình thành nên thói quen đọc sách ngay từ tuổi học sinh. Từ đó trở thành vấn đề chiến lược hơn, là phát triển tư duy, xây dựng xã hội học tập và học tập suốt đời.
Trên cơ sở đó, nên tổ chức tiết đọc sách chính khóa với thời lượng 2 tiết/ tuần, mỗi tiết 30-45 phút, đưa vào thời khóa biểu chính thức như các môn học tự chọn khác, đảm bảo tính đều đặn và nghiêm túc. Kết quả học tập từ tiết đọc sách được tính điểm thành phần trong học bạ, để tạo động lực cho học sinh và trách nhiệm sư phạm cho giáo viên phụ trách lớp/giáo viên ngữ văn/thủ thư.
Kinh nghiệm từ các nước phát triển
Nhìn ra thế giới, nhiều quốc gia đã triển khai và thành công khi xây dựng thói quen và hình thành văn hóa đọc sách ngay từ trên ghế nhà trường. Ở Phần Lan, trung bình mỗi người dân đọc khoảng 15-38 cuốn sách/năm. Ngay từ khi sinh, trẻ em đã nhận được một “maternity package” (gói quà từ chính phủ) trong đó có sách tranh, khuyến khích cha mẹ đọc cho con từ những năm đầu đời.
Nhật Bản chú trọng giáo dục thói quen đọc sách cho học sinh tiểu học và trung học cơ sở thông qua mô hình “giờ đọc yên lặng” (silent reading) vào đầu mỗi buổi học. Đây là khoảng thời gian 10-15 phút để học sinh đọc bất kỳ cuốn sách nào các em yêu thích. Hàn Quốc phát triển văn hóa đọc thông qua tiết đọc sách 2 lần mỗi tuần tại nhiều trường học, trong đó học sinh được tự chọn sách và đọc tại lớp hoặc thư viện.
Thách thức và cơ hội trong thời đại số
Một số ý kiến quan ngại, việc hình thành thói quen đọc sách trong bối cảnh công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng phát triển như ngày nay là rất nan giải. Lo lắng đó là có cơ sở, tuy nhiên cũng phải đặt lại vấn đề rằng vì sao người dân ở các nước phát triển, được tiếp cận công nghệ sớm hơn chúng ta nhưng họ vẫn luôn mang sách để đọc bên mình?
Thành thạo công nghệ, biết sử dụng AI không hề là lý do ngăn cản con người tiếp tục thói quen đọc sách. Tôi nhấn mạnh đến yếu tố “thói quen”, bởi khi đã có thói quen thì họ sẽ dễ dàng buông các thiết bị công nghệ xuống để ưu tiên cho đọc sách. Bên cạnh đó, họ thấy được lợi ích của việc đọc sách. Mỗi cuốn sách đều được viết một cách hệ thống, được biên tập kỹ lưỡng, công phu và được kiểm chứng chính xác hơn so với thông tin AI tổng hợp.
Tuy nhiên, cũng phải nhấn mạnh rằng công nghệ nếu được sử dụng đúng phương pháp, mục đích sẽ có tác dụng hỗ trợ đáng kể con người trong học tập và công việc. Các sản phẩm sách ngày nay cũng không chỉ gói gọn lại ở sách giấy truyền thống mà còn có sách điện tử (e-book), audio, podcast... Những loại hình “đọc” này đều cần được đầu tư và phát triển, đặc biệt trong thời đại số hóa, việc phát triển thư viện e-book sẽ giúp giảm đáng kể chi phí đầu tư và tăng tính tiện lợi cho cộng đồng người đọc nói chung, cho giáo viên cũng như học sinh trong dạy và học.
Dù đọc sách bằng phương thức nào cũng đều sẽ giúp cho con người tư duy phản biện, xây dựng nền tảng cho những sáng tạo căn bản, giúp tâm hồn phong phú hơn và chắp cánh cho những ước mơ được bay cao bay xa. Những niềm vui mà sách mang lại sẽ vượt xa bất kỳ loại dopamine gây nghiện ngắn hạn nào từ những video giải trí đơn thuần.
