Tháng 8 năm 2025, cụ Lê Phú, nguyên Đại đội trưởng đầu tiên của Đại đội Ký Con (tiền thân Trung đoàn 66, Sư đoàn 304), đã trao cho tôi nhiều tư liệu quý giá được cụ gìn giữ suốt nhiều năm. Ở tuổi 101 (cụ sinh năm 1925), cụ tâm sự rằng quỹ thời gian không còn nhiều, ngày ra đi 'về cõi Bác Hồ' có thể đến bất cứ lúc nào. Con gái cụ, một bác sĩ, cũng đã dặn dò người thân chuẩn bị tâm lý, không bi lụy. Trong số tư liệu đó, có tạp chí 'Sách & đời sống' số tháng 8 năm 2005, với bút tích của họa sĩ Thế Vỵ tặng cụ Lê Phú, kể về hành trình vẽ bức tranh 'Ông Ké Kách mệnh về Pác Bó năm 1941' mà ông đã dày công nghiên cứu suốt gần 40 năm mới hoàn thành.
Hành trình sáng tác bức tranh
Theo lời họa sĩ Thế Vỵ, năm 1956, ông lên Pác Bó và gặp anh em ông Dương Đại Phong, Dương Đại Lâm, Dương Đại Hoa. Đặc biệt, bà Vương Thị Kim Liên, vợ ông Dương Đại Lâm, người dân tộc Nùng, thường đem thức ăn tiếp tế cho Bác Hồ trong những ngày hoạt động bí mật tại Pác Bó. Bà được Ông Ké đặt tên theo làng của mình: Vương Thị Kim Liên. Bức tranh sơn mài 'Ông Ké Kách mệnh về Pác Bó năm 1941' được hoàn thành năm 1994 và đạt Huy chương bạc (không có Huy chương vàng) tại Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1995.
Trở lại Pác Bó đầu xuân 2026
Đầu xuân Bính Ngọ (2026), tôi trở lại Pác Bó. Bước vào ngôi nhà xưa của anh em ông Dương Đại Lâm, trên tường treo trang trọng Bằng Có công với nước do Thủ tướng Phạm Văn Đồng ký tặng cụ Dương Văn Đình, ghi nhận tinh thần yêu nước và đấu tranh chống đế quốc, bảo vệ Cách mạng. Tròn 85 năm ngày lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc - Chủ tịch Hồ Chí Minh - Ông Ké về nơi đây sau 30 năm xa đất nước (28/1/1941), cảnh vật đã nhiều đổi thay. Ngôi nhà của cụ Dương Văn Đình, người anh kết nghĩa với Ông Ké, cũng thay đổi. Theo phong tục người Nùng, cha mẹ ở với con trai út, nên cụ Đình ở với ông Dương Đại Hoa. Hiện nay, cháu nội ông Đại Hoa đang sống trong ngôi nhà vách mái tạm bằng tôn. Hỏi về bà Vương Thị Kim Liên, gia đình cho biết bà đã chuyển về Thái Nguyên cùng con trai út Dương Bằng Hà từ hơn 50 năm trước.
Đặc ân của 'Cống Hồ'
Từ Cao Bằng, tôi xuôi về Thái Nguyên tìm gặp Thượng tá Dương Chí Bằng Hà (tên thường gọi Dương Bằng Hà), cán bộ hưu trí Quân khu 1. Ở tuổi 75, ông Bằng Hà xúc động ôn lại kỷ niệm mà ông gọi là 'đặc ân của Cống Hồ' (ông nội Hồ Chí Minh) dành cho gia đình. Ông kể: 'Cha mẹ tôi (ông bà Dương Đại Lâm - Vương Thị Kim Liên) luôn dặn anh chị em, người ngoài gọi là Bác Hồ hay Hồ Chủ tịch, nhưng các con phải gọi bằng Cống (tiếng Nùng nghĩa là ông nội), vì ông nội các con (cụ Dương Văn Đình) đã được Cống Hồ nhận làm anh kết nghĩa.' Nhìn lên bản sao bức tranh 'Ông Ké Kách mệnh về Pác Bó năm 1941' (bản chính được trao tặng gia đình ông Dương Đại Hoa ở Pác Bó), ông Bằng Hà bồi hồi nhớ về cha mẹ được 'Cống Hồ' đặt tên. Hiện nay, trong nhà không ai còn nhớ tên thật của cha mình, chỉ nhớ tên do Bác Hồ đặt cho 5 anh em trai (con cụ Dương Văn Đình): Dương Đại Phong (con cả), Dương Đại Vinh, Dương Đại Long, Dương Đại Lâm và Dương Đại Hoa.
Kỷ niệm trong hồi ký 'Những ngày theo Bác'
Bà Vương Thị Kim Liên kể lại trong hồi ký 'Những ngày theo Bác' (NXB Việt Bắc, 1971): Đầu năm 1941, giữa những ngày đông giá lạnh, bà được ông Dương Đại Lâm dẫn vào hang Pác Bó giới thiệu với Ông Ké. Lần gặp đầu tiên, Ông Ké niềm nở, tươi cười nói chuyện với bà bằng tiếng dân tộc, khiến bà ngạc nhiên hỏi chồng: 'Ông cụ là người dân tộc Nùng mình à?' Ông Đại Lâm chỉ cười. Ông Ké hỏi bà: 'Tên cháu là gì?' Bà ngập ngừng: 'Tên cháu là Vương Thị Hú ạ!' Ông Ké nói: 'Tên cháu là Vương Thị Hú thì gọi hơi khó, từ nay đổi lại là Vương Thị Kim Liên, cháu đồng ý không?' Dù chưa rõ ý nghĩa, bà vẫn đồng ý. Qua lần gặp đầu, bà cảm nhận được tình thương ấm áp của Ông Ké như một người cha. Từ đó, hằng ngày bà được tổ chức cho phép bí mật mang cơm nước tiếp tế cho Ông Ké. Mỗi lần gặp, Ông Ké tranh thủ dạy bà học văn hóa và lòng yêu nước, yêu cách mạng. Dần dần, bà được Ông Ké giới thiệu vào Mặt trận Việt Minh và tham gia công tác phụ nữ, do Ông Ké trực tiếp hướng dẫn. Sau Cách mạng Tháng Tám 1945, bà mới biết Ông Ké chính là Chủ tịch Hồ Chí Minh. Bà vinh dự được mang tên quê nội của Người. Mùa xuân năm 1946, ông Dương Đại Lâm trúng cử Đại biểu Quốc hội đầu tiên của tỉnh Cao Bằng, được về Hà Nội họp Quốc hội và gặp lại Ông Ké trong mùa xuân độc lập đầu tiên.
Lần về thăm Pác Bó năm 1961
Mồng 5 Tết Tân Sửu (20/2/1961), Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm Pác Bó. Bà Vương Thị Kim Liên kể: Bác vừa bước vào nhà, liền hỏi bằng tiếng Nùng: 'Kim Liên dú tầư?' (Kim Liên đâu rồi?). Bà mừng rỡ ra chào. Bác hỏi bà làm công tác gì, bà thưa làm bí thư phụ nữ xã vì chữ nghĩa ít. Bác động viên: 'Bổ túc Kim Liên ạ!' Rồi Bác hỏi: 'Mì kỉ lai cần lục dá?' (Có mấy con rồi?). Bà thưa: 'Lục mì slí cần lục, slam chài, nhình đeo' (Bốn con, ba trai, một gái). Bác dặn: 'Gầu nọi lục, công tac đây hơn' (Nuôi con ít, công tác tốt hơn). Trưa hôm đó, sau khi thăm hang Cốc Bó, suối Lê-nin, núi Các-Mác, Bác về nhà cụ Dương Văn Đình dùng cơm. Cụ Đình đã mất, ông Đại Lâm đi vắng, bà Kim Liên ngồi cạnh tiếp thức ăn, nghe Bác vui vẻ nói chuyện: 'Hồi ấy Kim Liên chưa biết chữ, nói tiếng phổ thông chưa thạo. Đại Lâm là du kích nay là Đại tá Phó Chính ủy Quân khu. Các cháu nay cháu đại học, cháu là sĩ quan...' Cơm xong, Bác đang trò chuyện thì máy bay trực thăng đậu xuống cánh đồng Pác Bó. Ông Hoàng Hữu Kháng, Cục trưởng Cục Cảnh vệ, vào báo cáo trời đã chiều, xin Bác về sớm kẻo sương mù. Bà Kim Liên kêu lên: 'Cha ơi! Cha về phép ít thế, cả nhà đã kịp nói chuyện gì đâu?' Bác an ủi: 'Bác rất muốn ở lâu với gia đình và dân bản nhưng Chính phủ có nhiều việc, lại cho máy bay đón, nên phải về thôi.' Lúc ra về, Người dặn: 'Khi nào rỗi, Kim Liên về Hà Nội chơi với Bác.' Nhưng bận việc nhà, việc xã, bà chưa có dịp về Hà Nội. Năm 1968, một đồng chí Phó Chủ tịch Quốc hội lên thăm Pác Bó, Bác gửi cho bà hai thước vải hoa. Ông Bằng Hà nhớ rõ: mẹ cắt may quần áo nhưng chỉ mặc trong ngày lễ như sinh nhật 'Cống Hồ' 19/5 hoặc Quốc khánh 2/9, rồi lại cất đi. 'Khi mẹ tôi qua đời, biết đây là bộ quần áo mẹ rất quý, anh em chúng tôi đã chôn cất theo mẹ sang thế giới bên kia', Thượng tá Dương Chí Bằng Hà bồi hồi kể lại.
