Chất lượng môn Toán phân hóa rõ giữa các vùng miền
Kết quả đối sánh môn Toán giai đoạn 2021-2025 đã phơi bày sự phân hóa chất lượng giáo dục giữa các vùng, miền trên cả nước. Đáng chú ý, ngay trong nhóm các thành phố trực thuộc trung ương cũng tồn tại khoảng cách đáng kể về thành tích học tập. Phát hiện này đặt ra yêu cầu cần nhìn nhận sâu sắc hơn, không chỉ dừng lại ở điểm số thi cử mà phải phân tích cấu trúc chất lượng dạy học cùng các yếu tố hệ thống đằng sau.
Vai trò nền tảng của Toán học trong kỷ nguyên số
Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0, khi trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn chi phối mọi mặt đời sống, môn Toán giữ vị trí nền tảng trong giáo dục phổ thông. Không đơn thuần là môn học tính toán, Toán học rèn luyện cho học sinh tư duy logic, khả năng phân tích và giải quyết vấn đề - những năng lực cốt lõi của tư duy khoa học và tư duy thuật toán.
Toán học được xem như ngôn ngữ của khoa học - công nghệ, hiện diện trong nhiều lĩnh vực then chốt như trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu, kỹ thuật, tài chính và y học. Chất lượng dạy và học Toán ảnh hưởng trực tiếp đến việc hình thành nguồn nhân lực công nghệ chất lượng cao, đặc biệt trong lĩnh vực AI đang phát triển mạnh mẽ.
Nhiều quốc gia tiên tiến đã thực hiện đổi mới mạnh mẽ việc dạy và học Toán theo hướng phát triển năng lực: giảm thiểu ghi nhớ máy móc, tăng cường giải quyết vấn đề thực tiễn, mô hình hóa, tư duy thống kê và ứng dụng công nghệ số. Học sinh được khuyến khích khám phá, thảo luận, trình bày đa dạng cách giải, thực hiện dự án thực tiễn thay vì chỉ học thuộc công thức và giải đề mẫu.
Mặt bằng Toán học của 12 địa phương: Chênh lệch rõ rệt
Trước ngày 1/7/2025, Việt Nam có 6 thành phố trực thuộc trung ương. Sau thời điểm này, thêm 6 tỉnh được sáp nhập vào các thành phố này. Do đó, khi phân tích kết quả môn Toán giai đoạn 2021-2025, cần đặt trong bối cảnh nhóm 12 địa phương để đảm bảo tính hợp lý thực tiễn phát triển giáo dục.
Điểm trung bình của nhóm được tính bằng trung bình cộng điểm Toán của 12 địa phương theo từng năm, trong khi mức trung bình cả nước là kết quả của 63 địa phương. Kết quả cho thấy điểm trung bình của nhóm luôn cao hơn mặt bằng chung toàn quốc.
Tính bình quân 5 năm, mỗi địa phương được lấy điểm trung bình của 5 năm liên tiếp. Nhóm 12 địa phương đạt mức 6,24 điểm, cao hơn mức 5,93 của cả nước khoảng 0,3 điểm. Dù không quá lớn, khoảng cách này cho thấy đây là nhóm có chất lượng dạy và học Toán khá tốt, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội và đội ngũ giáo viên tại các đô thị, địa phương phát triển.
Tuy nhiên, sự chênh lệch trong nội bộ nhóm vẫn rất rõ rệt. So với mức trung bình cả nước, có 10 địa phương cao hơn, trong khi Hậu Giang và Sóc Trăng thấp hơn. Nếu so với mức trung bình của nhóm, chỉ 7 địa phương vượt lên, chủ yếu là các đô thị lớn và địa phương có điều kiện kinh tế tốt như Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng, TP.HCM cùng các tỉnh công nghiệp phát triển.
Những khu vực này sở hữu hệ thống trường học đa dạng, môi trường cạnh tranh lành mạnh và khả năng tiếp cận giáo dục STEM (khoa học-công nghệ-kỹ thuật-toán học) tốt hơn. Ngược lại, các địa phương như Huế, Cần Thơ, Quảng Nam, Hậu Giang, Sóc Trăng có điểm số thấp hơn trung bình nhóm, chủ yếu do còn nhiều khu vực khó khăn, điều kiện dạy và học còn hạn chế.
Khoảng cách giữa địa phương cao nhất và thấp nhất lên tới hơn 1,2 điểm, phản ánh rõ nét sự khác biệt về điều kiện phát triển và chất lượng giáo dục. Nhìn chung, các vùng kinh tế phát triển vẫn duy trì lợi thế rõ rệt, trong khi một số khu vực tiếp tục đối mặt với nhiều thách thức.
6 thành phố trực thuộc trung ương dẫn đầu về Toán học
Nếu đặt kết quả môn Toán năm 2025 của 6 thành phố trực thuộc trung ương (mới) trong tương quan xếp hạng với 34 tỉnh, thành phố sau sáp nhập, có thể rút ra một số nhận định quan trọng.
Phần lớn các thành phố trực thuộc trung ương đều nằm trong nhóm dẫn đầu cả nước về môn Toán. Hà Nội đạt 5,29 điểm (hạng 2/34), TP.HCM 5,26 điểm (hạng 3/34), và Hải Phòng 5,13 điểm (hạng 4/34). Ba đô thị lớn này đều thuộc top 5, cho thấy lợi thế rõ rệt về chất lượng dạy và học Toán.
Tiếp theo là Huế (4,90 điểm, hạng 7) và Đà Nẵng (4,89 điểm, hạng 8), tiếp tục khẳng định mặt bằng dạy học Toán ở các đô thị lớn nhìn chung vẫn ở mức cao so với cả nước. Trong khi đó, Cần Thơ chỉ đạt 4,32 điểm, xếp hạng 27/34, thấp hơn đáng kể so với các thành phố khác.
Kết quả này phản ánh phần nào thực trạng chung của khu vực đồng bằng sông Cửu Long, nơi điểm Toán thường thấp hơn nhiều vùng khác trên cả nước. Nhìn tổng thể, 5/6 thành phố trực thuộc trung ương nằm trong top 10 toàn quốc về môn Toán năm 2025, cho thấy lợi thế của đô thị lớn về điều kiện giáo dục, đội ngũ giáo viên và môi trường học tập.
Nguyên nhân dẫn đến sự phân hóa chất lượng
Để lý giải sự khác biệt trên, cần phân tích từ 3 cấp độ: lớp học, nhà trường và hệ thống giáo dục.
- Cấp lớp học: Phương pháp dạy học vẫn là yếu tố quyết định. Nhiều nơi vẫn nặng về luyện tập dạng bài, trong khi yêu cầu mới là phát triển tư duy và năng lực. Khi đề thi thay đổi, những hạn chế này bộc lộ rõ và học sinh yếu thường mất tự tin khi gặp dạng đề thi mới.
- Cấp nhà trường: Sự khác biệt về điều kiện cơ sở vật chất, quy mô lớp học, và văn hóa học tập ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả. Những trường có môi trường học tập tích cực, chú trọng phát triển STEM thường đạt thành tích tốt hơn.
- Cấp hệ thống: Việc phân bổ giáo viên, đầu tư nguồn lực và chính sách hỗ trợ vùng khó khăn đóng vai trò then chốt. Những địa phương thiếu giáo viên Toán giỏi thường gặp khó khăn kéo dài, khó cải thiện trong ngắn hạn.
Giải pháp nâng cao chất lượng môn Toán
Việc sáp nhập các tỉnh vào các thành phố mở ra cơ hội phát triển giáo dục nhưng cũng làm công tác quản lý trở nên phức tạp hơn do địa bàn và mạng lưới trường lớp mở rộng. Từ kết quả đối sánh, có thể đề xuất một số giải pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Toán ở 6 thành phố trực thuộc trung ương:
- Tăng cường đối sánh và công khai dữ liệu: Thực hiện đối sánh và công khai dữ liệu điểm thi giữa các địa phương và các trường THPT, trung tâm GDTX trong từng thành phố nhằm nhận diện chính xác chất lượng giáo dục, làm cơ sở điều chỉnh chính sách, phân bổ nguồn lực và tổ chức bồi dưỡng, luân chuyển giáo viên phù hợp.
- Nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên: Tăng cường bồi dưỡng chuyên môn, đổi mới phương pháp, đẩy mạnh sinh hoạt liên trường; đồng thời ưu tiên đầu tư và tăng cường giáo viên giỏi cho các trường ở khu vực khó khăn.
- Đổi mới phương pháp dạy học: Chuyển hướng dạy học theo hướng phát triển tư duy, gắn với STEM và dạy học phân hóa; tổ chức hỗ trợ học sinh chưa đạt, ôn thi hiệu quả, đồng thời định hướng học sinh theo các ngành Toán, thống kê và STEM đáp ứng nhu cầu nhân lực trong kỷ nguyên số.
- Thu hút nhân tài: Xây dựng chính sách thu hút và khuyến khích học sinh giỏi theo đuổi ngành sư phạm Toán, coi đây là nguồn bổ sung đội ngũ giảng dạy Toán chất lượng và bền vững cho tương lai.
Đáng lưu ý, sau sáp nhập, sự chênh lệch về chất lượng giáo dục có thể bị "che lấp" trong số liệu trung bình. Nếu thiếu phân tích chi tiết theo vùng, nguy cơ bỏ sót các "vùng trũng" giáo dục là rất lớn, đòi hỏi sự quan tâm đặc biệt từ các cấp quản lý.
