Cuộc thi nghiên cứu khoa học học sinh: Thành tích hay tiêu cực?
Hệ thống giáo dục hiện nay có nhiều loại thi đua dành cho cả giáo viên và học sinh. Giáo viên tham gia các cuộc thi như giáo viên dạy giỏi và viết sáng kiến kinh nghiệm. Học sinh, ngoài hệ thống thi học sinh giỏi truyền thống, còn có cuộc thi nghiên cứu khoa học kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh THCS và THPT năm học 2025 – 2026. Tuy nhiên, cuộc thi này đang gây lùm xùm khi giải nhất bị đánh giá là có đề tài ngang hàng hoặc giống hệt với công trình của một phó giáo sư tiến sĩ thuộc viện hóa học.
Phản ứng từ viện hóa học và những nghi ngờ
Viện hóa học đã lên tiếng trên công luận, khẳng định họ không liên quan và người có tên trong đề tài "không có bất kỳ mối liên hệ, hợp tác hay tham gia hướng dẫn nào đối với nhóm học sinh thực hiện dự án". Điều này dấy lên hai khả năng: hoặc các học sinh đoạt giải bị "ảnh hưởng" nặng nề từ công trình nghiên cứu chuyên nghiệp, một cách nói nhẹ đi cho sự giống nhau đáng ngờ, hoặc các em quá xuất sắc, vượt xa trình độ phổ thông. Nếu là trường hợp sau, nhà nước cần có chính sách tuyển đặc cách để không lãng phí tài năng.
Bức tranh tổng thể về các cuộc thi trong giáo dục
Thực tế, các cuộc thi thông thường có thể là công cụ tốt để phát hiện và bồi dưỡng nhân tài. Trong lịch sử, ngay cả thời phong kiến, việc thi cử cũng được dùng để tuyển chọn quan lại, và nhiều vị quan thanh liêm, giỏi giang đã được ghi nhận. Tuy nhiên, ngày nay, nhiều cuộc thi dường như ngày càng lỏng lẻo và nặng về hình thức.
Một cô giáo dạy tại Cao đẳng sư phạm chia sẻ: "Tôi đã tham gia nghiên cứu khoa học suốt gần 30 năm, với yêu cầu mỗi năm phải có ít nhất một nghiên cứu hoặc báo cáo kinh nghiệm. Cùng với đó là các hoạt động như dự giờ, thao giảng, và báo cáo chuyên đề từ cấp tổ đến trường. Áp lực đủ giờ chuẩn khiến nhiều giáo viên phải 'sản xuất' công trình nghiên cứu một cách gượng ép."
Cô cho biết thêm, trong khi các nghiên cứu cấp tổ thường thiết thực và có thể được sinh viên tham khảo, thì các công trình cấp tỉnh, cấp quốc gia lại thường nằm im trong kho lưu trữ, ít có ứng dụng thực tiễn.
Góc nhìn từ giáo viên trung học cơ sở
Một giáo viên dạy Trung học cơ sở bày tỏ: "Năm nào chúng tôi cũng phải có đề tài sáng kiến kinh nghiệm, nhưng ở cấp THCS, rất hiếm khi có đề tài thực sự chất lượng. Phần lớn chỉ là những sáng kiến hời hợt, được gọi đùa là 'sáng kiến kinh ngạc', và nó trở thành gánh nặng lớn nhất trong trường học."
Theo giáo viên này, sáng kiến kinh nghiệm đúng nghĩa phải được đúc kết từ quá trình nghiên cứu lâu dài, nhưng quy định hiện nay yêu cầu sáng kiến phải đang được áp dụng trong năm học hiện tại, điều này khiến nó giống như một thử nghiệm hơn là một kinh nghiệm thực sự.
Bệnh thành tích và những hệ lụy
Nhiều người cho rằng, cốt lõi của vấn đề nằm ở bệnh thành tích. Cuộc thi nghiên cứu khoa học, nếu đạt giải cao, có thể giúp học sinh được tuyển thẳng vào các trường đại học top đầu. Có ý kiến đề xuất nên bỏ sự ưu tiên này, thay vào đó, nếu công trình có ứng dụng thực tế, cơ quan chức năng có thể mua lại, còn việc chính của học sinh vẫn là học tập.
Một ký ức từ thời cấp ba được chia sẻ: trong một bài tập vẽ tranh thí nghiệm môn hóa, tổ có người nhờ họa sĩ chuyên nghiệp vẽ đã đạt điểm cao nhất, dù thầy giáo biết rõ sự thật. Điều này phản ánh một thực tế rằng, đôi khi, hình thức có thể lấn át chất lượng trong các cuộc thi.
Động thái từ Bộ Giáo dục và Đào tạo
Liên quan đến cuộc thi nghiên cứu khoa học, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chỉ đạo các đơn vị chức năng phối hợp với ban tổ chức, ban giám khảo và các bên liên quan để kiểm tra, làm rõ các nội dung phản ánh. Nhà báo Trần Quang Đại đã kiến nghị bộ nên bỏ cuộc thi này, với lý do học sinh phổ thông không có nhiệm vụ và điều kiện để nghiên cứu khoa học kỹ thuật, và Bộ Giáo dục không có chức năng quản lý nhà nước trong lĩnh vực này.
Ông chỉ ra rằng, nhiều dự án đạt giải vượt quá khả năng của học sinh, hiện tượng sao chép phổ biến, và dư luận phản ứng tiêu cực. Ông cảnh báo, nếu cơ quan chức năng như Công an vào cuộc điều tra, vụ việc có thể phát sinh nhiều góc khuất phức tạp.
Phản ứng từ xã hội và hướng đi tương lai
Trên mạng xã hội, nhiều ý kiến đề xuất chuyển vụ việc sang công an để điều tra, cho thấy xã hội đã nhận thức rõ vấn đề thực chất của cuộc thi. Cuộc thi không còn đơn thuần là sân chơi học thuật, mà đang đối mặt với những nghi ngờ về tính trung thực và minh bạch.
Trong bối cảnh này, mong rằng tân Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn sẽ mạnh dạn xem xét lại cuộc thi, hướng tới một nền giáo dục tiên tiến, nơi sự trung thực được đặt lên hàng đầu.
