Miễn phí sách giáo khoa từ 2029: Giải pháp cho học sinh vùng khó
Thầy Nguyễn Thành Trung, Hiệu trưởng Trường THCS Võ Nguyên Giáp tại xã Mường Phăng, tỉnh Điện Biên, bày tỏ sự phấn khởi khi chính sách miễn phí sách giáo khoa cho toàn bộ học sinh đang được Bộ Giáo dục và Đào tạo đề xuất. Đây là chính sách mà nhà trường và nhiều địa phương khó khăn đã mong đợi từ lâu.
Thực trạng khó khăn tại vùng núi
Theo thầy Trung, kinh tế tại Mường Phăng chủ yếu phụ thuộc vào nông nghiệp, với đa số học sinh là người dân tộc thiểu số. Trường có hơn 100 học sinh nội trú nhưng không thuộc diện được hỗ trợ tiền ăn, khiến nhà trường phải đi xin hỗ trợ cho các chi phí này. Một bộ sách giáo khoa mới với giá vài trăm nghìn đồng trở thành gánh nặng lớn đối với nhiều gia đình.
Trong nhiều năm qua, học sinh lớp lớn thường bọc lại sách cũ để bán rẻ hoặc ủng hộ thư viện nhà trường cho các em lớp dưới. Tuy nhiên, nhà trường vẫn phải thường xuyên kêu gọi sự hỗ trợ từ cộng đồng để đảm bảo đủ sách cho học sinh. Gần đây, trường đã nhận được toàn bộ số sách giáo khoa còn thiếu từ Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam thông qua chương trình "Về nguồn" của Báo Thanh Niên.
Thầy Trung nhấn mạnh: "Nếu chính sách miễn phí sách giáo khoa trở thành hiện thực, thầy và trò có thể tập trung hoàn toàn vào nâng cao chất lượng dạy và học, giảm bớt những thiệt thòi cho các em học sinh vùng khó."
Lộ trình và đề xuất của Bộ GD-ĐT
Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa công bố dự thảo Nghị định quy định về miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông, với lộ trình thực hiện từ năm học 2029-2030. Đây là bước cụ thể hóa Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, đồng thời tạo cơ sở pháp lý để thực hiện thống nhất các chính sách hỗ trợ người học.
Việc đảm bảo học sinh có đầy đủ sách giáo khoa được xem là điều kiện quan trọng để thực hiện hiệu quả chương trình giáo dục phổ thông mới. Một số địa phương đã chủ động triển khai chính sách hỗ trợ hoặc cấp phát sách, nhưng việc thực hiện còn phân tán và chưa thống nhất trên toàn quốc.
Mô hình thư viện cho mượn sách dùng chung
Bộ GD-ĐT đề xuất thực hiện miễn phí sách giáo khoa theo mô hình thư viện cho mượn sách dùng chung. Nhà nước sẽ mua sách cho các trường học để đưa vào thư viện, sau đó cơ sở giáo dục cấp phát sách theo hình thức cho mượn có thời hạn (theo học kỳ hoặc năm học). Sau khi kết thúc thời gian mượn, thư viện sẽ thu hồi sách để bảo quản và tiếp tục sử dụng.
Toàn bộ sách giáo khoa sẽ được:
- Cập nhật vào hệ thống quản lý thư viện
- Dán nhãn và mã hóa
- Phân loại theo từng môn học và khối lớp
Danh mục sách được miễn phí bao gồm:
- Sách giáo khoa bằng tiếng Việt từ lớp 1 đến lớp 12
- Sách giáo khoa tiếng Anh từ lớp 1 đến lớp 12
- Sách giáo khoa ngoại ngữ khác (Pháp, Đức, Nhật, Hàn, Trung, Nga) từ lớp 3 đến lớp 12
- Sách giáo khoa tiếng dân tộc thiểu số (8 thứ tiếng) từ lớp 1 đến lớp 5
Ưu tiên vùng khó khăn và cơ chế tài chính
Bộ GD-ĐT đề xuất thời điểm miễn phí chính thức từ năm học 2029-2030, nhưng khuyến khích các địa phương có khả năng cân đối ngân sách thực hiện sớm hơn. Ưu tiên sẽ được dành cho các khu vực:
- Biên giới, hải đảo
- Vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi
- Vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn
Tuy nhiên, đề xuất này cũng gây băn khoăn khi những nơi không có điều kiện thường là nơi học sinh đang thiếu sách giáo khoa nhất. Nếu không được triển khai khéo léo, khoảng cách vùng miền trong giáo dục có thể càng rộng hơn trong thời gian tới.
Cơ chế mua sắm và quản lý tài sản công
Việc mua sắm sách giáo khoa sẽ do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh tổ chức thực hiện hoặc phân cấp cho sở giáo dục, ủy ban cấp xã và cơ sở giáo dục thực hiện theo quy định pháp luật về đấu thầu. Quá trình này phải đảm bảo công khai, minh bạch.
Ngân sách nhà nước sẽ cấp bù hàng năm cho các trường để mua sắm bổ sung sách trong các trường hợp:
- Thay thế sách hư hỏng
- Dự phòng sự gia tăng đột xuất về số lượng học sinh
- Thay đổi danh mục sách theo lộ trình đổi mới chương trình
Bộ GD-ĐT nhấn mạnh: "Sách giáo khoa được mua sắm từ ngân sách nhà nước là tài sản công, được quản lý và sử dụng theo quy định của pháp luật. Các hành vi thu phí trái quy định, cung ứng sách không đúng danh mục hoặc gây thất thoát tài sản công đều bị nghiêm cấm và xử lý theo pháp luật."
Kinh phí thực hiện và nguồn lực hỗ trợ
Theo tính toán của Bộ GD-ĐT, dựa trên số liệu học sinh và giáo viên năm học 2025-2026 cùng mức giá sách giáo khoa năm học 2026-2027, tổng nhu cầu kinh phí để thực hiện miễn phí sách giáo khoa bằng tiếng Việt và tiếng ngoại ngữ cho toàn bộ học sinh phổ thông và giáo viên là hơn 4.036 tỉ đồng.
Kinh phí thực hiện chính sách sẽ được bảo đảm từ ngân sách theo phân cấp hiện hành, với ngân sách trung ương hỗ trợ các địa phương chưa tự cân đối được. Bộ GD-ĐT cũng khuyến khích huy động các nguồn lực hợp pháp từ tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước để hỗ trợ bổ sung sách giáo khoa cho các cơ sở giáo dục.
Chính sách miễn phí sách giáo khoa được kỳ vọng sẽ tạo bước đột phá trong việc giảm chi phí học tập, đảm bảo công bằng trong giáo dục và nâng cao chất lượng dạy học trên toàn quốc, đặc biệt là tại các vùng khó khăn như Điện Biên.
