Sàn giao dịch carbon thí điểm tại Việt Nam đã chính thức được khai trương vào ngày 29/6 vừa qua, do liên Bộ Tài chính, Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, cùng Bộ Tài nguyên và Môi trường phối hợp thực hiện. Đây là cột mốc lịch sử khi Việt Nam ghi nhận giao dịch carbon đầu tiên với mức giá có thời điểm chạm ngưỡng 136.000 đồng/tấn CO₂.
Thị trường giao dịch carbon là cơ chế cho phép các doanh nghiệp, tổ chức mua bán quyền phát thải khí nhà kính. Mỗi quyền phát thải (tín chỉ carbon) tương đương một tấn CO₂ hoặc các khí nhà kính khác. Thị trường được chia làm hai loại chính: thị trường tuân thủ (compliance market) và thị trường tự nguyện (voluntary market).
Lợi ích cốt lõi từ sàn giao dịch carbon tập trung
Theo phân tích của các chuyên gia kinh tế, việc niêm yết công khai trên sàn giao dịch tập trung mang lại ba lợi ích cốt lõi. Thứ nhất, sàn giao dịch giúp hình thành mức giá thị trường khách quan dựa trên quy luật cung cầu. Thứ hai, quyền phát thải trở thành tài sản có tính thanh khoản cao, giúp doanh nghiệp làm tốt công tác môi trường có thêm nguồn doanh thu lớn để tái đầu tư, đồng thời thu hút dòng vốn từ các quỹ đầu tư quốc gia và quốc tế vào dự án công nghệ sạch. Thứ ba, năng lực cạnh tranh xuất khẩu được bảo vệ: nếu Việt Nam có sàn giao dịch nội địa hiệu quả với mức giá chuẩn, doanh nghiệp có thể dùng chứng từ nộp phí carbon trong nước để được khấu trừ thuế khi xuất khẩu sang châu Âu.
Giá carbon trên thị trường quốc tế biến động mạnh, chịu sự chi phối của các yếu tố chính trị, kinh tế và công nghệ. Khi chính phủ giảm dần tổng lượng hạn ngạch để đạt mục tiêu Net Zero, nguồn cung khan hiếm đẩy giá carbon tăng vọt. Ngược lại, khi sản xuất công nghiệp đình trệ, lượng xả thải giảm sâu, doanh nghiệp dư thừa hạn ngạch không có nhu cầu mua thêm, khiến giá giảm.
Kinh nghiệm từ thế giới
Theo Ngân hàng Thế giới (World Bank), hiện có 73 công cụ định giá carbon được triển khai trên toàn cầu, bao gồm 36 hệ thống mua bán phát thải và 37 loại thuế carbon, bao phủ khoảng 23% tổng phát thải khí nhà kính toàn cầu. Giá carbon dao động rất lớn, từ dưới 1 USD/tấn ở một số nước đang phát triển đến hơn 100 USD/tấn như Thụy Điển, phản ánh sự đa dạng trong lựa chọn chính sách tùy thuộc điều kiện kinh tế – xã hội và mục tiêu phát triển của từng quốc gia.
Mỹ là một trong những quốc gia tiên phong với chương trình Cap-and-Trade của California, một trong những thị trường giao dịch carbon lớn nhất. Chương trình yêu cầu các công ty lớn tuân thủ giới hạn phát thải và có thể mua bán tín chỉ carbon. Lượng khí thải nhà kính trên toàn tiểu bang đã giảm 5,3% từ khi chương trình bắt đầu năm 2013 đến năm 2017. Doanh thu từ chương trình được gửi vào Quỹ Giảm Khí Nhà Kính của tiểu bang, sau đó phân bổ cho các cơ quan nhà nước để thực hiện các chương trình giảm phát thải. Theo luật, 35% doanh thu phải được chuyển đến các cộng đồng có thu nhập thấp và chịu thiệt thòi về môi trường.
Liên minh châu Âu (EU) triển khai Hệ thống Mua bán phát thải (EU ETS) từ năm 2005, bao phủ khoảng 40% tổng lượng phát thải khí nhà kính của khối (theo Ủy ban châu Âu, tính đến năm 2025). Các ngành nằm trong diện điều chỉnh gồm năng lượng, công nghiệp nặng, hàng không nội khối. EU đặt trần phát thải và phân bổ hạn ngạch, cho phép doanh nghiệp giao dịch mua bán nếu vượt hoặc dư thừa. Theo báo cáo của Ủy ban châu Âu năm 2023, lượng phát thải trong các lĩnh vực thuộc ETS đã giảm 43% giai đoạn 2005–2021. Giá carbon từng sụt dưới 5 euro/tấn do phân bổ quá rộng, nay duy trì quanh 80–90 euro/tấn CO₂ nhờ cơ chế điều chỉnh cung cầu. Doanh thu từ đấu giá hạn ngạch mang về hơn 38 tỷ euro chỉ riêng năm 2022, phần lớn tái đầu tư vào năng lượng tái tạo và hiệu quả năng lượng.
Thụy Điển nổi bật với thuế carbon. Nhờ chính sách kiên định, quốc gia này đã cắt giảm lượng phát thải hơn 27% giai đoạn 1990–2018, trong khi GDP vẫn tăng trưởng khoảng 78% cùng kỳ. Nguồn thu từ thuế được dùng để giảm thuế thu nhập khác và hỗ trợ người dân, doanh nghiệp chuyển đổi sang năng lượng tái tạo. Sự minh bạch và công bằng trong phân bổ nguồn thu giúp chính sách được xã hội đồng thuận.
Ở châu Á, Hàn Quốc là một trong những quốc gia tiên phong. Từ năm 2015, nước này triển khai Hệ thống Mua bán phát thải quốc gia (K-ETS), bao phủ hơn 70% lượng phát thải quốc gia, gồm khoảng 600 doanh nghiệp lớn (theo Bộ Môi trường Hàn Quốc). Hệ thống hoạt động theo chu kỳ 3 năm, với trần phát thải giảm dần. Đến năm 2021, giá carbon trong K-ETS dao động quanh mức 20–30 USD/tấn CO₂. Chính phủ cũng kết hợp cơ chế tín chỉ carbon để khuyến khích doanh nghiệp thực hiện các dự án giảm phát thải trong và ngoài nước.
Việt Nam đang đứng trước áp lực lớn trong việc giảm phát thải khí nhà kính. Công cụ định giá carbon, dù mới ở giai đoạn khởi đầu, hứa hẹn trở thành đòn bẩy quan trọng để đạt được mục tiêu này. Hơn 80 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới đã áp dụng các mô hình khác nhau, từ hệ thống mua bán phát thải, thuế carbon đến cơ chế tín chỉ carbon. Những kinh nghiệm quốc tế này không chỉ cho thấy tác động rõ rệt đến hành vi sản xuất – tiêu dùng, mà còn mang lại nhiều gợi ý quan trọng cho Việt Nam trong tiến trình xây dựng thị trường carbon nội địa.
