Cuộc thi nghiên cứu KHKT không còn là 'tấm vé vàng' vào đại học?
Một điểm mới trong quy chế tuyển sinh đại học, cao đẳng năm nay đang thu hút sự chú ý: học sinh giỏi nghiên cứu khoa học kỹ thuật không còn được mặc định tuyển thẳng. Tuy nhiên, Bộ Giáo dục và Đào tạo vẫn chưa có lời giải thích chính thức nào cho sự thay đổi này, kể cả khi báo chí đặt câu hỏi.
Hành trình từ Intel ISEF đến ViSEF
Tiền thân của cuộc thi nghiên cứu khoa học kỹ thuật là Hội thi Intel ISEF, lần đầu tiên được tổ chức thí điểm tại Lâm Đồng vào năm 2009. Những đề tài xuất sắc nhất đã được chọn để tham dự Hội thi quốc tế Intel ISEF tại Mỹ, nơi được ví như giải Nobel dành cho học sinh phổ thông trong lĩnh vực toán và kỹ thuật. Các nhà giáo dục xem đây là cơ hội để phát triển giáo dục STEM tại Việt Nam.
Ý tưởng này nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ từ Bộ Giáo dục và Đào tạo. Năm 2012, Bộ chính thức cử một đoàn học sinh sang Mỹ dự thi và giành giải nhất lĩnh vực vật liệu và kỹ sinh học với đề tài "Xử lý nước mặn thành nước ngọt bằng kỹ thuật chân không và năng lượng mặt trời phục vụ cho sinh hoạt" của nhóm học sinh Trường THPT Hà Nội - Amsterdam. Từ năm 2013, Bộ đứng ra tổ chức cuộc thi này hàng năm với tên gọi ViSEF.
Chính sách tuyển thẳng và sự bùng nổ
Không chỉ ủng hộ bằng tinh thần, Bộ Giáo dục và Đào tạo còn ban hành chính sách tuyển thẳng. Năm 2013, Bộ bổ sung vào quy chế tuyển sinh đối tượng "thí sinh trong đội tuyển tham dự hội thi sáng tạo khoa học kỹ thuật quốc tế". Đến năm 2014, chính sách được mở rộng hơn: thí sinh đoạt giải nhất, nhì, ba trong hội thi khoa học kỹ thuật do Bộ tổ chức được tuyển thẳng vào đại học. Từ đây, cuộc thi ViSEF bắt đầu trở thành "tấm vé vàng" vào đại học.
Cánh cửa tuyển thẳng mở rộng dẫn đến sự bùng nổ số lượng dự án tham gia. Năm 2013, cả nước chỉ có 140 dự án, nhưng đến năm 2017, con số này tăng vọt lên 458 dự án. Sự tham gia ồ ạt khiến Bộ phải siết lại quy mô, giới hạn số lượng dự án từ mỗi địa phương.
Những lo ngại và thay đổi từ các trường đại học
Dù chỉ 1-2 năm sau khi chính sách tuyển thẳng được áp dụng, dư luận đã bắt đầu nổi lên những đồn thổi về tiêu cực trong cuộc thi. Đến năm 2019, vụ kiện cáo đầu tiên từ phụ huynh ở Hải Phòng xảy ra, và năm 2020, Bộ lặng lẽ siết chặt quy mô kỳ thi.
Từ phía các trường đại học, nhiều ý kiến bày tỏ lo ngại về tính thực chất của kỳ thi. Tháng 10/2025, Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội thông báo sẽ không xét tuyển thẳng học sinh đạt giải cuộc thi khoa học kỹ thuật trong mùa tuyển sinh 2026. Giáo sư Chử Đức Trình, Hiệu trưởng nhà trường, cho biết: "Các phương thức tuyển sinh của trường tập trung vào việc đánh giá kiến thức, kỹ năng cốt lõi của ứng viên để đảm bảo năng lực học tập khi trở thành sinh viên."
Mới đây, Trường Đại học Ngoại thương cũng công bố không tuyển thẳng học sinh giỏi khoa học kỹ thuật. Bà Phạm Thanh Hà, Phó phòng Đào tạo, giải thích: "Đặc thù của cuộc thi khoa học kỹ thuật là hình thức dự thi theo nhóm, trong khi xét tuyển đại học cần đánh giá năng lực cá nhân. Vì vậy, nhà trường điều chỉnh theo hướng thận trọng hơn."
Phản ứng từ các trường khác và tương lai của chính sách
Một số trường đại học khác như Đại học Kinh tế quốc dân và Đại học Bách khoa Hà Nội vẫn duy trì tuyển thẳng, nhưng với điều kiện khắt khe hơn. Ông Lê Anh Đức, Trưởng phòng Đào tạo Đại học Kinh tế quốc dân, cho biết: "Trước kia nhà trường tuyển thẳng các em đoạt giải nhất, nhì, ba. 3 năm gần đây chỉ còn tuyển giải nhất. Năm 2027, nhà trường sẽ cân nhắc lại chính sách này."
Ông Lê Đình Tùng, Phó hiệu trưởng Trường Đại học Y Hà Nội, chia sẻ: "Tôi cũng khá quan tâm đến ý kiến dư luận về chất lượng giải thưởng kỳ thi khoa học kỹ thuật. Tuy nhiên, nhà trường cần theo dõi thêm kết quả học tập của sinh viên trúng tuyển bằng tuyển thẳng để có căn cứ thuyết phục hội đồng tuyển sinh."
Theo quy chế tuyển sinh đại học sửa đổi năm nay, Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định thí sinh đạt giải nhất, nhì, ba kỳ thi khoa học kỹ thuật cấp quốc gia, quốc tế có thể được tuyển thẳng, nhưng việc xét tuyển hay không do từng cơ sở đào tạo quyết định. Điều này cho thấy sự thay đổi trong cách tiếp cận, từ "tấm vé vàng" mặc định sang sự linh hoạt và thận trọng hơn trong tuyển sinh đại học.
