Dù cà phê Robusta vẫn chiếm ưu thế về diện tích và sản lượng, nhưng dòng cà phê xứ lạnh Arabica đang mở ra hướng đi mới, hướng tới các thị trường khó tính như châu Âu và Mỹ. Người Xơ Đăng gắn bó với cà phê xứ lạnh tại thôn Kon Tu Ma, xã Măng Đen, một trong những khu vực có điều kiện thuận lợi cho phát triển loại cây này. Khí hậu mát mẻ quanh năm, thổ nhưỡng phù hợp cùng hệ sinh thái phong phú đã tạo nền tảng cho cây sinh trưởng ổn định.
Đặc điểm và giá trị kinh tế của cà phê Arabica
Arabica có chu kỳ sinh trưởng dài, phải sau hơn 3 năm mới bắt đầu ra hoa, kết trái. Mùa hoa bắt đầu từ tháng 2, thu hoạch tập trung từ tháng 7 đến tháng 10 hằng năm. Bù lại, giá trị kinh tế của loại cây này khá cao, đầu ra ổn định, mang lại nguồn thu đáng kể cho đồng bào Xơ Đăng. Thôn Kon Tu Ma có 57 hộ dân tham gia canh tác cà phê, với diện tích mỗi hộ dao động từ vài sào đến hơn 1 ha.
Gia đình anh A Lương là một trong những hộ đi đầu với hơn 2 ha cà phê Arabica. Nhờ kiên trì áp dụng kỹ thuật chăm sóc, cắt tỉa và bón phân hợp lý, nhiều năm qua, vườn cà phê của gia đình anh cho thu nhập ổn định từ 70 đến 100 triệu đồng mỗi năm. Anh A Lương chia sẻ: “Vùng này lạnh quanh năm, phù hợp với cà phê Arabica. Sau khi được tập huấn phương pháp trồng, tỉa cành, bón phân, tôi trồng đạt hiệu quả và có thu nhập nhiều năm qua. Từ mô hình ban đầu của gia đình, nhiều hộ trong thôn đã học tập và làm theo, từng bước mở rộng diện tích, nâng cao thu nhập”.
Mở rộng diện tích và nâng cao hiệu quả
Không chỉ riêng Măng Đen, tại xã Măng Ri, cà phê xứ lạnh cũng đang trở thành một trong những cây trồng chủ lực bên cạnh sâm Ngọc Linh. Đến cuối năm 2024, toàn xã có gần 1.185 ha cà phê, trong đó hơn 800 ha đã cho thu hoạch, sản lượng đạt khoảng 1.410 tấn. Do địa hình đồi núi, diện tích trồng còn phân tán, song hiệu quả kinh tế mang lại rất rõ rệt. Anh A Sinh ở thôn Ba Khen cho biết, nhờ cây cà phê, gia đình anh cùng nhiều hộ khác đã thoát nghèo, không còn phải rời quê đi làm thuê. Cuộc sống dần ổn định ngay trên chính mảnh đất của mình.
Từ những mô hình ban đầu, sau nhiều năm, cà phê Arabica đang từng bước khẳng định vai trò là cây trồng chủ lực, góp phần nâng cao đời sống cho đồng bào Xơ Đăng, mở ra hướng phát triển kinh tế bền vững ở vùng cao.
Khai thác lợi thế hướng đến xuất khẩu
Hiện nay, toàn tỉnh Quảng Ngãi có hơn 5.300 ha cà phê Arabica, tập trung chủ yếu tại các xã phía tây như Măng Đen, Măng Ri, Tu Mơ Rông, Ngọc Linh. Với lợi thế về độ cao, khí hậu và thổ nhưỡng, địa phương đặt mục tiêu đến năm 2030 nâng diện tích lên khoảng 7.000 ha. Để hiện thực hóa mục tiêu này, tỉnh đã triển khai đề án phát triển cà phê xứ lạnh, trong đó, năm 2026 mở rộng thêm gần 1.000 ha. Các địa phương đồng loạt vào cuộc, vừa quy hoạch vùng trồng, vừa hỗ trợ người dân về giống và kỹ thuật.
Năm 2025, xã Măng Đen được giao chỉ tiêu trồng hơn 740 ha cà phê. Đến nay, diện tích đạt 672 ha, nhiều khu vực hình thành vùng chuyên canh từ 50 đến 120 ha. Chính quyền địa phương đã cấp hơn 122 nghìn cây giống, đồng thời khuyến khích người dân sử dụng các giống có năng suất cao, đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu. Bên cạnh đó, các hợp tác xã và doanh nghiệp cũng tham gia liên kết sản xuất, hỗ trợ kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm. Hiện toàn xã có khoảng 225 ha cà phê đã cho thu hoạch, năng suất đạt 15,8 tạ/ha, sản lượng gần 900 tấn. Sản phẩm cà phê Măng Đen đã được cấp nhãn hiệu chứng nhận, tạo lợi thế trong quá trình tiêu thụ và xây dựng thương hiệu.
Các xã phía tây vùng núi cao tỉnh Quảng Ngãi đang dần hình thành vùng trồng cà phê xứ lạnh và định hướng mở rộng. Xã Măng Đen, Măng Ri, Ngọc Linh từng bước chuyển đổi cây trồng kém hiệu quả sang trồng cà phê Arabica có giá trị kinh tế cao, tạo thêm nguồn thu nhập đáng kể cho người dân. Ở xã Măng Ri, việc phát triển cà phê xứ lạnh được triển khai đồng bộ với nhiều giải pháp. Để thực hiện đề án mở rộng vùng trồng, địa phương tổ chức hơn 290 lớp tập huấn kỹ thuật về trồng mới, chăm sóc, thu hoạch, sơ chế và bảo quản cà phê chè. Bên cạnh đó, hỗ trợ 1.600 hộ trồng mới 360 ha; tập huấn kỹ thuật trồng, chăm sóc và bảo vệ vườn cây; hỗ trợ gần 1,9 triệu cây giống cà phê.
Theo Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Phạm Xuân Quang, từ nay đến năm 2030, xã phấn đấu mở rộng diện tích cà phê xứ lạnh từ 1.800 đến 2.000 ha, nâng cao năng suất đạt 17 đến 20 tạ/ha. Đồng thời, địa phương ưu tiên sử dụng các giống cà phê mới có năng suất, chất lượng cao phù hợp với thị trường xuất khẩu để trồng tái canh, trồng mới và cải tạo, khôi phục diện tích cà phê già cỗi. Xã Măng Ri nỗ lực vận động tất cả các hộ sản xuất cà phê xứ lạnh tham gia chuỗi liên kết sản xuất tiêu thụ cùng các tổ hợp tác, hợp tác xã.
Bí thư Đảng ủy xã Măng Đen Đặng Quang Hà cho biết, một trong những khó khăn hiện nay là thiếu cơ sở chế biến sâu ngay tại địa phương. Sau thu hoạch, phần lớn sản phẩm vẫn phải bán qua thương lái và vận chuyển đi nơi khác chế biến, khiến giá trị gia tăng chưa cao. Để phát triển chuyên sâu và bền vững, rất cần thu hút doanh nghiệp đầu tư nhà máy chế biến cà phê Arabica xuất khẩu sang thị trường lớn như châu Âu, Mỹ và các nước trong khu vực.
Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch Hội đồng nhân dân tỉnh Quảng Ngãi Nguyễn Đức Tuy nhấn mạnh, các địa phương cần tiếp tục xây dựng vùng nguyên liệu tập trung, sản xuất theo hướng hàng hóa, đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng phục vụ xuất khẩu. Đồng thời, đẩy mạnh liên kết giữa người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp trong toàn bộ chuỗi giá trị. Mục tiêu là xây dựng thương hiệu, nâng cao năng lực cạnh tranh của cà phê xứ lạnh Quảng Ngãi. Quan trọng hơn, đó là bảo đảm sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số, từng bước đưa loại cây này trở thành “cây làm giàu”, góp phần thay đổi diện mạo vùng cao.
