Hành trình chuyển hóa vùng đất từ 'thủ phủ' lò vôi thành di sản thế giới
Sự chuyển mình ngoạn mục của Ninh Bình không phải là kết quả của may mắn ngẫu nhiên. Nó bắt nguồn từ những con người dám chọn lối đi khác biệt - đi chậm, đi sâu và đồng hành cùng di sản. Một trong những nhân vật tiêu biểu cho tinh thần ấy chính là doanh nhân Nguyễn Văn Trường, Giám đốc Doanh nghiệp Xây dựng Xuân Trường.
Dù hiếm khi xuất hiện trước công chúng, ông đã dành gần trọn cuộc đời để kiến tạo, gìn giữ và nâng tầm những vùng đất tưởng chừng bị lãng quên. Với lối sống ăn chay trường thanh đạm, ông không chỉ được biết đến như một doanh nhân thành đạt, mà còn là người kiến tạo phát triển xã hội, gắn kết tăng trưởng kinh tế với trách nhiệm văn hóa và bảo vệ môi trường.
Quyết định táo bạo: Xóa sổ 'thủ phủ' lò vôi ô nhiễm
Những năm 1990, thị xã Ninh Bình từng được mệnh danh là "thủ phủ" lò vôi thủ công. Hàng nghìn lò nung mọc dày đặc ven sông Đáy, thậm chí nằm chình ình ngay giữa phố thị, ngày đêm nhả khói bụi và tro tàn, phủ một màu xám xịt lên cả vùng rộng lớn. Ô nhiễm môi trường trầm trọng, cảnh quan bị tàn phá, đời sống người dân phụ thuộc vào nghề nung vôi nặng nhọc, độc hại và thiếu tính bền vững.
Trong bối cảnh khái niệm du lịch sinh thái hay kinh tế di sản còn xa lạ với tư duy phát triển địa phương, ông Nguyễn Văn Trường đã đưa ra quyết định được xem là táo bạo: khởi nghiệp bằng cách "xóa khói lò vôi". Xuất phát từ doanh nghiệp xây dựng, nhưng thay vì chạy theo lợi nhuận ngắn hạn, ông lựa chọn hướng đi gắn liền với bảo vệ môi trường và phục vụ cộng đồng.
Ông là một trong những người tiên phong đề xuất đóng cửa các lò vôi, giải phóng không gian để phát triển du lịch sinh thái - tâm linh, dù phải đối mặt với không ít hoài nghi về tính khả thi và rủi ro của quyết định này.
Hồi sinh vùng đầm lầy, kiến tạo di sản thế giới
Dấu ấn quan trọng nhất trong sự nghiệp của doanh nhân Nguyễn Văn Trường chính là quá trình cùng chính quyền và giới khoa học "hồi sinh" vùng đầm lầy Gia Viễn - khu vực từng bị bỏ hoang, không thể canh tác - để hình thành Quần thể danh thắng Tràng An.
Trong gần hai thập niên, Doanh nghiệp Xây dựng Xuân Trường đã đầu tư hàng nghìn tỷ đồng cho công tác quy hoạch, nạo vét thủy hệ, trồng cây xanh, xây dựng bến thuyền, bảo vệ hang động và tôn tạo cảnh quan. Nguyên tắc xuyên suốt là phát triển nhưng không được phá vỡ hệ sinh thái tự nhiên.
Nhờ sự kiên định và tầm nhìn dài hạn, những con đường đất đỏ bụi mù ngày nào dần được thay thế bằng hệ thống giao thông thông suốt; các triền núi đá vôi hoang sơ được giữ gìn, tôn tạo; không gian sinh thái được phục hồi. Kết quả đáng tự hào là năm 2014, Tràng An được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới - di sản "kép" đầu tiên của Việt Nam.
Triết lý sống: Kinh doanh là hành trình cống hiến
Điều đáng ngạc nhiên là một doanh nhân điều hành những dự án hàng nghìn tỷ đồng lại giữ nếp sống mộc mạc đến mức tối giản. Nhiều năm nay, ông Nguyễn Văn Trường duy trì chế độ ăn chay trường, sinh hoạt giản dị, tránh xa sự phô trương. Ông thường xuất hiện tại công trường với đôi giày bụi bặm, ăn cơm chay tại nhà ăn tập thể cùng công nhân, uống nước vối và trò chuyện thân tình như một người nông dân thuần hậu.
Triết lý sống của ông là sự hòa quyện giữa tư tưởng Phật giáo, tinh thần yêu nước và ý thức trách nhiệm xã hội. Với ông, kinh doanh không phải là cuộc đua hưởng thụ, mà là hành trình cống hiến. "Tiền của làm ra phải gắn với đạo đức, hướng thiện thì mới có giá trị", ông thường chia sẻ với cộng sự.
Chính triết lý ấy chi phối toàn bộ cách Doanh nghiệp Xây dựng Xuân Trường tiếp cận các dự án lớn: phát triển nhưng không xâm lấn, xây dựng nhưng phải giữ "hồn đất, hồn người", khai thác du lịch nhưng không đánh đổi môi trường.
Di sản đối thoại với hiện đại: Mô hình phát triển bền vững
Năm 2025 đánh dấu bước phát triển mới khi Quần thể danh thắng Tràng An được lượng hóa với tổng giá trị kinh tế ước tính khoảng 213 tỷ USD. Con số này được công bố dựa trên các trụ cột khoa học như sinh kế cộng đồng, sử dụng đất bền vững, bảo tồn di sản và khả năng phục hồi kinh tế dài hạn.
Cùng năm đó, lễ hội sáng tạo Forestival Tràng An thu hút hàng chục nghìn khán giả trực tiếp và hàng triệu lượt tiếp cận trên nền tảng số, cho thấy một hình ảnh Ninh Bình trẻ trung, hội nhập, sẵn sàng đối thoại với ngôn ngữ đương đại.
Thành công của Tràng An không chỉ nằm ở giá trị tự nhiên và lịch sử, mà còn ở mô hình hợp tác công - tư bền bỉ: Nhà nước giữ vai trò quản lý, bảo tồn; doanh nghiệp đầu tư hạ tầng, vận hành và khai phá giá trị.
Năm 2025, Ninh Bình dự kiến đón khoảng 19 triệu lượt khách, trong đó có 2 triệu khách quốc tế; doanh thu ước đạt 20.000 tỷ đồng. Giai đoạn 2020-2025, lượng khách tăng bình quân hơn 25%/năm, tổng thu du lịch tăng khoảng 43%/năm, đóng góp ngày càng lớn vào GRDP địa phương.
Bảo tồn và phát triển song hành
Song song với tăng trưởng du lịch, các mô hình du lịch cộng đồng, sinh thái cũng chuyển mình rõ nét. Khu bảo tồn thiên nhiên Vân Long, sau gần 30 năm khai thác, vẫn giữ được vẻ đẹp nguyên sơ và bảo vệ thành công quần thể voọc mông trắng, từ 40 cá thể năm 2000 lên gần 200 cá thể hiện nay.
Tháng 9/2025, phát hiện khảo cổ về bộ xương "Chiến binh Tràng An" có niên đại khoảng 1.300 năm đã gây chấn động giới khoa học quốc tế, khẳng định Tràng An không chỉ đẹp về cảnh quan, mà còn là kho tư liệu sống về lịch sử tiến hóa loài người.
Với Tam Chúc, từ vùng núi hoang vu, giao thông cách trở, nơi đây đã được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt vào tháng 9/2025. Hàng nghìn lao động địa phương có việc làm ổn định, chuỗi dịch vụ, cung ứng hình thành, tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng.
Ở tuổi U70, ông Nguyễn Văn Trường vẫn lặng lẽ xuất hiện tại các công trình, ít phát biểu, ít lên truyền thông. Nhưng dấu ấn của ông hiện diện cùng di sản, trong từng con đường, từng cảnh quan, và trong sự phát triển bền vững của vùng đất Ninh Bình - từ một "thủ phủ" lò vôi ô nhiễm trở thành điểm hẹn du lịch di sản của thế giới.
