Ngân hàng đất Cà Mau: 8 năm 'đóng băng' trong khoảng trống pháp lý
Từng được kỳ vọng là giải pháp đột phá để tận dụng bùn nạo vét kênh mương thay thế cát xây dựng, ngân hàng đất tại Cà Mau hiện rơi vào tình trạng "đứng hình" đáng báo động. Sau 8 năm hình thành, khu đất rộng 11 ha tại xã Cái Nước vẫn chỉ là đầm nước bỏ hoang, chưa tiếp nhận bất kỳ khối lượng đất nào, trong khi tổng vốn đầu tư đã vượt 26,6 tỉ đồng.
Khoảng trống pháp lý: Rào cản lớn nhất
Theo văn bản của Sở Nông nghiệp - Môi trường Cà Mau, điểm nghẽn lớn nhất không nằm ở hạ tầng hay nhu cầu sử dụng, mà ở việc mô hình ngân hàng đất chưa có quy định cụ thể trong hệ thống pháp luật hiện hành. Đây là mô hình mới, mang tính thí điểm, chưa từng có tiền lệ trên cả nước, khiến quá trình xây dựng đề án rơi vào tình trạng vừa làm vừa dò đường.
Từ khi được bàn giao năm 2018, đơn vị quản lý đã nhiều lần xây dựng đề án để đưa ngân hàng đất vào khai thác. Tuy nhiên, mỗi lần trình đều gặp vướng mắc về cơ chế, phải điều chỉnh, bổ sung và làm lại từ đầu. Có thời điểm, phương án vận hành theo hình thức đối tác công - tư được đề xuất, nhưng không thể triển khai do không đáp ứng điều kiện tổng mức đầu tư tối thiểu theo quy định.
Bế tắc trong đấu thầu và thiếu nguồn đất
Không dừng lại ở đó, phương án đấu thầu lựa chọn đơn vị khai thác cũng rơi vào tình trạng "bế tắc" khi các bộ, ngành Trung ương chưa có hướng dẫn cụ thể. Dù tỉnh đã chủ động xin ý kiến nhiều bộ liên quan, nhưng các phản hồi vẫn mang tính chung chung, chưa đủ cơ sở để triển khai thực tế.
Để "mở đường" pháp lý, ngân hàng đất đã phải đổi tên thành "bãi vật tư" từ cuối năm 2023. Tuy nhiên, việc đổi tên không giải quyết được cốt lõi khi đề án vẫn phải chỉnh sửa nhiều lần do thiếu cơ sở định giá và chưa có chứng thư giá cho thuê.
Không chỉ vướng cơ chế, ngân hàng đất còn thiếu nguồn đất. Nguồn phù sa từ thượng nguồn hạn chế, trong khi địa phương ưu tiên đất cho xây dựng nông thôn mới, khiến ngân hàng đất không tiếp nhận được bất kỳ khối lượng đất nào.
Hành trình từ ý tưởng đến thực tế đầy trắc trở
Xuất phát từ nhu cầu tìm nguồn vật liệu san lấp thay thế cát ngày càng khan hiếm và đắt đỏ, tỉnh Cà Mau đã học tập mô hình ngân hàng đất từ Hà Lan. Sau chuyến khảo sát cùng đại diện Ngân hàng Thế giới - đơn vị tài trợ vốn, ý tưởng này chính thức được hình thành.
Ngân hàng đất được định hướng là nơi tiếp nhận, lưu trữ đất bùn nạo vét từ hệ thống kênh cấp 1, cấp 2 thuộc tiểu vùng 10 - nam Cà Mau, sau đó xử lý để phục vụ xây dựng và san lấp.
Cuối năm 2017, khu vực ngân hàng đất hoàn tất thu hồi, giải phóng mặt bằng và bàn giao cho Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Sở Nông nghiệp - Môi trường) quản lý. Đến tháng 8.2018, ngân hàng đất hoàn thành các hạng mục với tổng kinh phí hơn 26,6 tỉ đồng, sau đó được giao cho Trung tâm Quản lý, khai thác công trình thủy lợi tỉnh Cà Mau vận hành.
Tương lai vẫn bất định
Hiện đề án "bãi vật tư", tức ngân hàng đất, vẫn đang được thẩm định, dự kiến triển khai theo hình thức liên doanh 60% nhà nước, 40% tư nhân nếu được phê duyệt. Phía cơ quan quản lý cho rằng, đây là dự án thí điểm nên chậm do yếu tố khách quan. Khi hành lang pháp lý chưa rõ, ngân hàng đất vẫn chưa thể "về đích".
Ngân hàng đất vì vậy vẫn tiếp tục "treo" cho đến khi tháo gỡ được cơ chế, trong khi khoản đầu tư khổng lồ vẫn chưa phát huy được hiệu quả như kỳ vọng ban đầu.
