Chiều 21/5, tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chủ trì buổi làm việc với Ban Chính sách và Chiến lược Trung ương cùng các bộ, ngành liên quan về định hướng phát triển công nghiệp vật liệu tại Việt Nam. Buổi làm việc có sự tham dự của nhiều lãnh đạo cấp cao, bao gồm các Ủy viên Bộ Chính trị: Nguyễn Duy Ngọc, Nguyễn Thanh Nghị, Phạm Gia Túc, cùng lãnh đạo các bộ, ban, ngành.
Thực trạng ngành công nghiệp vật liệu Việt Nam
Trong thời gian qua, ngành công nghiệp vật liệu nước ta đã đạt được những bước phát triển quan trọng. Một số ngành như thép, xi măng, vật liệu xây dựng, hóa chất cơ bản, phân bón, nhựa, cao su, dệt sợi và gỗ công nghiệp đã phát triển nhanh chóng, đáp ứng nhu cầu trong nước và xuất khẩu. Nhiều doanh nghiệp đã đầu tư vào các tổ hợp sản xuất lớn. Việt Nam sở hữu tiềm năng lớn về đất hiếm, bauxite, titan, vonfram, graphit, cát trắng và đá vôi. Bên cạnh đó, các lĩnh vực vật liệu mới, xanh, tái chế, bán dẫn, điện tử, pin, năng lượng tái tạo, y sinh và composite cũng đã bắt đầu được quan tâm.
Tuy nhiên, công nghiệp vật liệu Việt Nam vẫn phát triển theo chiều rộng nhiều hơn chiều sâu. Sản lượng lớn nhưng chất lượng cao chưa mạnh; tài nguyên phong phú nhưng chế biến sâu còn yếu; quy mô lớn nhưng phát thải cao, tiêu hao nhiều năng lượng và tài nguyên; thu hút FDI nhưng liên kết với doanh nghiệp trong nước hạn chế; nghiên cứu nhiều nhưng thương mại hóa chậm. Nhiều vật liệu then chốt vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu, bao gồm vật liệu bán dẫn, hóa chất điện tử, khí siêu sạch, vật liệu pin, hợp kim đặc chủng, polymer kỹ thuật, thép chất lượng cao, thiết bị kiểm định, công nghệ tinh luyện và chế biến sâu.
Năm quan điểm lớn của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước
Phát biểu kết luận buổi làm việc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh rằng, nhìn tổng thể, Việt Nam không thiếu tài nguyên, không thiếu nhu cầu, nhưng thiếu lớn nhất là công nghệ lõi, năng lực chế biến sâu, doanh nghiệp đầu đàn, hệ sinh thái nghiên cứu - thử nghiệm - kiểm định - thương mại hóa và một chiến lược tích hợp đủ mạnh để tổ chức chuỗi giá trị vật liệu quốc gia.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đưa ra 5 quan điểm lớn:
- Xác định công nghiệp vật liệu là ngành công nghiệp nền tảng, chiến lược trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
- Phát triển có trọng tâm, trọng điểm, không dàn trải, tổ chức theo 3 tầng: vật liệu nền cần giữ vững và nâng cấp; vật liệu chiến lược cần tập trung đột phá; vật liệu tương lai cần chuẩn bị từ sớm.
- Chuyển mạnh từ khai thác tài nguyên sang chế biến sâu, làm chủ công nghệ và nâng cao giá trị gia tăng trong nước.
- Lấy khoa học - công nghệ, tiêu chuẩn, nhân lực chất lượng cao và doanh nghiệp Việt Nam làm trụ cột phát triển.
- Phát triển công nghiệp vật liệu theo hướng xanh, bền vững, tự chủ, có năng lực cạnh tranh quốc tế, phù hợp cam kết quốc tế nhưng bảo vệ cao nhất lợi ích quốc gia.
Yêu cầu xây dựng Chiến lược phát triển công nghiệp vật liệu
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước giao Đảng ủy Chính phủ lãnh đạo, chỉ đạo nghiên cứu xây dựng Chiến lược phát triển công nghiệp vật liệu Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, ban hành trong thời gian sớm nhất. Chiến lược phải bám sát các chủ trương lớn của Đảng về công nghiệp hóa, hiện đại hóa, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, phát triển kinh tế tư nhân, bảo đảm an ninh năng lượng, quốc phòng, an ninh và hội nhập quốc tế.
Chiến lược cần thể hiện tư duy dài hạn, số liệu chắc chắn, mục tiêu rõ ràng, lộ trình khả thi và phân công trách nhiệm cụ thể. Không xây dựng theo kiểu tổng hợp chung chung, mà phải trả lời được các câu hỏi: phát triển nhóm vật liệu nào; vì sao lựa chọn; làm chủ đến mức nào; ở khâu nào; cơ quan nào chủ trì; doanh nghiệp nào dẫn dắt; nguồn lực ở đâu; chính sách gì cần ban hành; tiêu chí nào đánh giá kết quả. Trên cơ sở đó, xây dựng danh mục vật liệu chiến lược quốc gia, bản đồ phụ thuộc nhập khẩu, bản đồ năng lực trong nước và danh mục nhiệm vụ, dự án trọng điểm.
Chính sách và nhóm vật liệu ưu tiên
Trong chính sách, cần chuyển từ hỗ trợ đơn lẻ, thiếu tập trung sang kiến tạo thị trường và đặt hàng sản phẩm. Nhà nước cần có danh mục vật liệu chiến lược quốc gia; cơ chế đặt hàng sản phẩm cụ thể, có doanh nghiệp tham gia, có tiêu chuẩn kỹ thuật, địa chỉ ứng dụng, lộ trình thương mại hóa; cơ chế thử nghiệm có kiểm soát; cơ chế sở hữu trí tuệ và chia sẻ lợi ích công bằng giữa nhà khoa học, viện trường và doanh nghiệp.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ rõ, tập trung rà soát, xác định đúng các nhóm vật liệu ưu tiên, tránh dàn trải. Trước mắt, có thể lựa chọn 5 nhóm ưu tiên: vật liệu đất hiếm; vật liệu bán dẫn; vật liệu cho pin và lưu trữ năng lượng; vật liệu mới; vật liệu xây dựng thế hệ mới. Đây là những lĩnh vực có ý nghĩa nền tảng đối với công nghiệp hóa, hiện đại hóa và tự chủ kinh tế.
Xử lý các vấn đề cấp bách của thị trường vật liệu xây dựng
Đối với thị trường vật liệu xây dựng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị phát triển bền vững, tự chủ, có năng lực cạnh tranh quốc tế; tăng sử dụng vật liệu xanh, sạch, tiết kiệm năng lượng, tiết kiệm tài nguyên, vật liệu thay thế, vật liệu tái chế, giảm phát thải; bảo đảm nguồn cung cát, đá, vật liệu san lấp, xi măng, thép cho đầu tư công, giao thông, đô thị, năng lượng và nhà ở; công bố giá kịp thời, minh bạch; điều phối liên vùng; thúc đẩy sử dụng vật liệu tái chế, chất thải xây dựng sau xử lý và vật liệu thay thế đạt chuẩn.
Rà soát tiềm năng khoáng sản và bảo vệ môi trường
Các cấp ủy, tổ chức đảng phải lãnh đạo rà soát tiềm năng, trữ lượng, hiện trạng khai thác, công nghệ chế biến, rủi ro môi trường và khả năng hình thành chuỗi giá trị đối với đất hiếm, bauxite, titan, vonfram, graphit, cát trắng, đá vôi và các khoáng sản quan trọng khác. Mục tiêu là không thất thoát tài nguyên, không xuất thô, không khai thác bằng mọi giá, không đánh đổi môi trường; đồng thời không để nguồn lực nằm im vì thiếu chính sách, công nghệ hoặc phối hợp.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu rõ, kiên trì chuyển từ khai thác tài nguyên sang chế biến sâu, làm chủ công nghệ và nâng cao giá trị gia tăng trong nước; nâng cấp các ngành vật liệu truyền thống theo hướng xanh hơn, sạch hơn, công nghệ cao hơn, giá trị gia tăng lớn hơn; tạo đột phá về khoa học - công nghệ, tiêu chuẩn, kiểm định và nhân lực chất lượng cao; phát triển doanh nghiệp Việt Nam và hình thành thị trường trong nước cho vật liệu mới, vật liệu xanh, vật liệu chiến lược; hoàn thiện thể chế, cơ chế phối hợp liên ngành, tăng cường kiểm tra, giám sát và bảo vệ lợi ích quốc gia trong hội nhập quốc tế.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước giao Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương tiếp thu, hoàn thiện Báo cáo trình Bộ Chính trị xem xét, ban hành Kết luận để lãnh đạo, chỉ đạo phát triển công nghiệp vật liệu Việt Nam; tạo cơ sở để Đảng ủy Chính phủ lãnh đạo, chỉ đạo nghiên cứu xây dựng Chiến lược phát triển công nghiệp vật liệu Việt Nam.
