Trong bối cảnh thế giới lo ngại AI cướp việc làm, Trung Quốc chọn cách thúc đẩy AI nhưng cấm sa thải nhân sự. Một cuộc họp do Phó Thủ tướng Hà Lập Phong chủ trì đã ghi nhận các doanh nghiệp thừa nhận AI sẽ quét sạch ít nhất 30% nhân sự hiện tại. Ngay sau đó, chính phủ ra lệnh ngầm: phát triển AI nhưng tuyệt đối không được cắt giảm nhân sự.
Cân bằng giữa năng suất và ổn định xã hội
Quyết định này của Bắc Kinh là phản ứng trước làn sóng lo ngại toàn cầu về AI. Tại Mỹ, nỗi sợ mất việc làm bao trùm, thậm chí Thống đốc California Gavin Newsom phải ký sắc lệnh hỗ trợ người lao động. Trung Quốc không muốn kịch bản hỗn loạn đó xảy ra. Dù doanh nghiệp chạy đua dẫn đầu AI, Bắc Kinh đặt ra ranh giới đỏ ngăn máy móc thay thế con người. Nền kinh tế lớn thứ hai thế giới đối mặt với thách thức từ tâm lý thất vọng của giới trẻ, khi tỷ lệ thất nghiệp thanh niên 16-24 tuổi ở đô thị đạt 16% vào tháng 4 vừa qua.
Chuyên gia Kyle Chan từ Viện Brookings nhận định Bắc Kinh đang cân bằng giữa ổn định xã hội và tăng trưởng năng suất. AI là công nghệ chuyển đổi mạnh mẽ, buộc giới chức trách phải đưa ra những đánh đổi khó khăn. Chiến dịch "AI+" được công bố vào tháng 8 năm ngoái ưu tiên ứng dụng AI vào sản xuất chế tạo và logistics, những ngành ít nhạy cảm với chuyển dịch lao động trí óc.
Trừng phạt doanh nghiệp lợi dụng AI để ép người
Cuối năm ngoái, Bộ Nhân lực và An sinh Xã hội Trung Quốc yêu cầu doanh nghiệp kiềm chế sa thải khi ứng dụng AI. Doanh nghiệp phải giải trình chi tiết lý do cắt giảm và chứng minh sa thải không liên quan đến AI. Các vụ tranh chấp lao động gần đây là minh chứng cho thông điệp cứng rắn này.
Tại Hàng Châu, anh Chu làm việc hơn một thập kỷ tại công ty công nghệ với vai trò giám sát kiểm soát chất lượng, thu nhập 44.000 USD/năm. Tháng 1 năm ngoái, công ty dùng AI nâng cấp thay thế anh, yêu cầu chuyển sang vị trí khác với lương giảm 40%. Anh từ chối và bị sa thải. Anh khởi kiện và tòa án Hàng Châu phán quyết thắng lợi, buộc công ty bồi thường 38.000 USD. Luật sư Giang Hiểu Đồng khẳng định vụ việc là lời cảnh báo pháp lý mạnh mẽ: doanh nghiệp không thể lấy lý do AI để sa thải ngầm hoặc cắt lương bất công.
Tại Bắc Kinh, anh Lưu với 15 năm thu thập dữ liệu bản đồ bị mất việc khi công ty tự động hóa bằng AI năm 2024. Anh yêu cầu trọng tài và giành chiến thắng với khoản bồi thường xứng đáng. Chính quyền Bắc Kinh dùng trường hợp này làm ví dụ nhắc nhở nhà tuyển dụng rằng AI không phải lý do hợp lệ để đuổi việc. Doanh nghiệp có nghĩa vụ đào tạo lại và tái bố trí công việc cho nhân sự bị ảnh hưởng.
Hệ quả: Cửa vào thị trường lao động bị thu hẹp
Trước sức ép, các nhà quản lý nhân sự thừa nhận không thể sa thải ồ ạt, nhưng âm thầm thay đổi mô tả công việc, hướng nhân viên chuyển giao công việc đơn giản cho AI để tập trung vào nhiệm vụ phức tạp. Tuy nhiên, hệ quả đáng ngại là doanh nghiệp ngày càng ít tuyển dụng và đầu tư đào tạo nhân sự chưa có kinh nghiệm.
John Xie, nhà đồng sáng lập công ty khởi nghiệp phần mềm tại Quảng Châu, tạo ra các "trợ lý AI" như "Nghiên cứu viên tập sự Tiểu Trương" và "Trợ lý Tiểu Lý". Sau vài tuần huấn luyện, anh nhận ra các "nhân viên AI" có thể thay thế hoàn hảo thực tập sinh và nhân sự dưới hai năm kinh nghiệm. Anh lo ngại cho thế hệ trẻ: sinh viên mới tốt nghiệp mất nhiều năm tích lũy kinh nghiệm, nhưng AI chỉ mất vài tuần. Điều này đóng sập cánh cửa vào thị trường lao động của người trẻ, tạo thách thức mới cho an sinh xã hội.
