Trong buổi ra mắt cuốn sách "Kinh tế tư nhân Việt Nam - Động lực quan trọng nhất để dân giàu nước mạnh" chiều 6/7, GS.TS Trần Văn Thọ nhấn mạnh vai trò then chốt của doanh nghiệp tư nhân trong nước để Việt Nam đạt mục tiêu trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045. Cuốn sách do GS.TS Trần Văn Thọ, Phạm Chi Lan, bà Vũ Kim Hạnh và ông Đậu Anh Tuấn đồng chủ biên, dày hơn 700 trang với sự tham gia của 33 tác giả.
Doanh nghiệp FDI chiếm 70% xuất khẩu nhưng phụ thuộc không bền vững
GS.TS Trần Văn Thọ chỉ ra rằng doanh nghiệp FDI hiện đang là "gã khổng lồ" của nền kinh tế Việt Nam, chiếm tới 70% tổng kim ngạch xuất khẩu. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào FDI khó đảm bảo phát triển bền vững trong dài hạn. Ông cho rằng cần có chính sách khuyến khích nội lực, đặc biệt là doanh nghiệp tư nhân trong nước, để dần thay thế nguồn lực nước ngoài.
Theo GS. Thọ, để tăng tốc trong ngắn hạn, việc dựa vào FDI là cần thiết, nhưng về lâu dài cần chú trọng quy mô doanh nghiệp và năng suất tổng hợp (TFP). Ông đề xuất "công thức" phát triển: "tận dụng ngoại lực để đi nhanh nhưng cần củng cố nội lực để dần dần thay thế ngoại lực". Công thức này được đúc kết từ mô hình phát triển của Nhật Bản và Hàn Quốc.
Bài học từ Nhật Bản và Hàn Quốc
GS.TS Trần Văn Thọ phân tích mô hình Nhật Bản tập trung vào nâng cao năng lực kinh doanh và công nghệ. Nhật Bản đã có cơ chế thúc đẩy doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) bằng cách giải quyết ba điểm yếu: thiếu nguồn lực, khó tiếp cận vốn vay và không có khả năng phân tích thị trường, công nghệ. Ngoài ra, Nhật Bản xây dựng mối quan hệ lâu dài giữa doanh nghiệp lớn và SME, đồng thời đầu tư mạnh cho R&D, với tỷ lệ R&D/GDP có giai đoạn vượt Pháp và Mỹ.
Trong khi đó, Hàn Quốc tập trung vào khía cạnh tư bản, hỗ trợ tín dụng và ngoại tệ để doanh nghiệp trong nước nhập khẩu máy móc. Chính sách này đã tạo ra các chaebol hùng mạnh.
Hiện trạng doanh nghiệp tư nhân Việt Nam: Cần nhiều doanh nghiệp lớn
GS.TS Trần Văn Thọ đánh giá, ngoài một số doanh nghiệp lớn như Vinamilk, Hòa Phát, phần lớn doanh nghiệp tư nhân Việt Nam có quy mô nhỏ, khó đổi mới sáng tạo hoặc đầu tư công nghệ. Ông cho rằng cần giúp doanh nghiệp tăng quy mô, vì doanh nghiệp càng lớn càng có khả năng đầu tư cho R&D và chịu rủi ro.
Với nhóm doanh nghiệp lớn, Nhà nước cần tạo cơ chế để họ chia sẻ tầm nhìn dài hạn, cùng thực hiện các dự án nghiên cứu công nghệ, khuyến khích R&D và liên kết với SME. Hiện nay, tỷ lệ R&D/GDP của Việt Nam rất thấp, dưới 0,7%. Trong khi đó, Hàn Quốc ở giai đoạn thu nhập trung bình cao (đầu thập niên 1980) đã có tỷ lệ này trên 1% và lên 2% vào năm 1990. Trung Quốc năm 2012 đã đạt trên 2%. Việt Nam đặt mục tiêu tăng R&D/GDP lên 2% vào năm 2030, nhưng theo GS. Thọ, đây là thách thức lớn khi chỉ còn 4 năm.
Về vai trò của Nhà nước và tư nhân trong R&D, GS. Thọ dẫn kinh nghiệm Hàn Quốc: đến năm 1970, Nhà nước đóng vai trò chủ đạo, nhưng đến năm 1985, doanh nghiệp tư nhân chiếm tới 80% tổng chi tiêu R&D.
Giải pháp cho SME: Cải thiện thị trường vốn
GS.TS Trần Văn Thọ cho rằng doanh nghiệp SME rất cần vốn nhưng ngân hàng thương mại thường chỉ cho vay doanh nghiệp lớn. Thủ tục vay phức tạp khiến nhiều SME bỏ cuộc. Ông đề xuất cần có chuyên viên tư vấn và nhân viên ngân hàng đủ năng lực thẩm định dự án để hỗ trợ vay vốn.
Tổng kết, GS. Thọ nhấn mạnh Việt Nam cần nhiều doanh nghiệp lớn mạnh, SME phát triển hướng tới trở thành doanh nghiệp lớn, có gắn kết chặt chẽ giữa hai nhóm. Quá trình này cần tận dụng nguồn lực nước ngoài qua FDI để phát triển nội lực, đồng thời Nhà nước cần có chính sách thúc đẩy.
Phạm Chi Lan: Cần mô hình phát triển phù hợp, không nhặt mỗi nơi một chút
Bà Phạm Chi Lan, đồng tác giả cuốn sách, cho rằng Việt Nam cần học hỏi nhưng phải nhất quán và tìm mô hình phù hợp, không nên "nhặt mỗi nơi một chút". Bà nhận định kinh tế tư nhân Việt Nam chưa phát triển đúng tiềm năng. "Câu chuyện phải là tìm ra mô hình phát triển cho Việt Nam, không chỉ là tăng trưởng. Khác biệt giữa tăng trưởng và phát triển là một bên mang lại lợi ích cho người dân, một bên không khéo là đa số bị bỏ lại phía sau", bà nói. Bà bày tỏ mong muốn khu vực kinh tế tư nhân sẽ phát triển ngoạn mục hơn trong thời gian tới.
Cuốn sách "Kinh tế tư nhân Việt Nam - Động lực quan trọng nhất để dân giàu nước mạnh" gồm 5 chương, trả lời ba câu hỏi lớn: ý nghĩa của sự lớn mạnh doanh nghiệp tư nhân ở giai đoạn hiện nay, chính sách Nhà nước cần có, và tố chất doanh nghiệp tư nhân cần để đảm nhận vai trò động lực trong kỷ nguyên mới.
