Giá xăng dầu tăng vọt do khủng hoảng Trung Đông, đe dọa tăng trưởng kinh tế Việt Nam
Cuối tuần trước, thị trường nhiên liệu Việt Nam chứng kiến mức tăng giá chóng mặt, với tất cả các loại xăng dầu đồng loạt nhảy vọt. Xăng RON95 tăng hơn 4.700 đồng mỗi lít, vượt ngưỡng 27.000 đồng, trong khi xăng E5 cũng leo lên trên 25.000 đồng. Đặc biệt, dầu diesel – nhiên liệu thiết yếu cho vận tải và sản xuất – tăng hơn 7.200 đồng/lít, lần đầu tiên vượt mốc 30.000 đồng. Dầu hỏa thậm chí tăng mạnh hơn, đạt trên 35.000 đồng/lít. Những con số này phản ánh dư chấn từ cuộc khủng hoảng năng lượng đang lan rộng từ khu vực Trung Đông, với tâm điểm là eo biển Hormuz.
Nguyên nhân từ eo biển Hormuz và tác động toàn cầu
Eo biển Hormuz, một dải nước hẹp nằm giữa Iran và bán đảo Ả Rập, là tuyến vận tải then chốt, với khoảng 20% lượng dầu giao dịch toàn cầu đi qua mỗi ngày. Xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran đã khiến khu vực này trở nên nguy hiểm, dẫn đến tình trạng tàu dầu mắc kẹt và sản lượng dầu từ một số nước Trung Đông suy giảm. Thị trường năng lượng toàn cầu phản ứng ngay lập tức, đẩy giá dầu Brent vượt 90 USD/thùng và dầu WTI của Mỹ tiến sát mốc này – mức cao nhất trong gần hai năm.
Với nền kinh tế mở cửa như Việt Nam, cú sốc năng lượng từ thị trường dầu mỏ thế giới nhanh chóng ảnh hưởng đến đời sống và sản xuất. Việt Nam nhập khẩu khoảng 9–10 triệu tấn xăng dầu thành phẩm và hơn 14 triệu tấn dầu thô mỗi năm, khiến thị trường năng lượng nội địa dễ bị tổn thương trước biến động giá quốc tế.
Tác động kinh tế đáng kể từ cú sốc nhiên liệu
Quy mô của cú sốc lần này không hề nhỏ: xăng RON95 tăng 21%, xăng E5 tăng gần 18%, trong khi diesel và dầu hỏa tăng trên 30%. Với mức tăng bình quân khoảng 25% cho các nhiên liệu chủ chốt, tác động lan tỏa đến nền kinh tế có thể rất đáng kể. Theo tính toán của Tổng cục Thống kê năm 2022, cứ mỗi lần giá xăng dầu tăng 10%, tăng trưởng GDP có thể giảm khoảng 0,5% và lạm phát tăng thêm 0,36 điểm phần trăm. Với mức tăng hiện tại, nếu kéo dài, cú sốc nhiên liệu có thể làm giảm hơn 1 điểm phần trăm tốc độ tăng trưởng và đẩy mặt bằng giá tiêu dùng tăng thêm gần 1 điểm phần trăm.
Đây không phải là con số nhỏ trong bối cảnh quy mô GDP Việt Nam đã tiến gần mốc 500 tỷ USD và nền kinh tế đặt mục tiêu tăng trưởng khoảng 10% vào năm 2026. Xăng dầu không chỉ là chi phí đi lại của người dân mà còn là đầu vào quan trọng cho vận tải, logistics, nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ. Khi giá nhiên liệu tăng mạnh, chi phí vận chuyển hàng hóa tăng theo, kéo theo chi phí sản xuất và giá bán lẻ, khiến áp lực lạm phát lan nhanh.
Diesel – điểm nóng đáng chú ý nhất
Trong đợt tăng giá này, diesel mới là điểm đáng chú ý nhất. Đây là nhiên liệu chính cho xe tải, tàu vận tải, máy móc công trình và nhiều hoạt động sản xuất. Với mức tăng hơn 30%, chi phí logistics và đầu vào của doanh nghiệp có thể tăng nhanh hơn nhiều so với chi phí đi lại của người dân. Cú sốc năng lượng thường đi qua nhiều tầng của nền kinh tế trước khi xuất hiện trong các chỉ số vĩ mô, làm trầm trọng thêm rủi ro kinh tế.
Phản ứng chính sách và biện pháp ứng phó
Trước tình hình căng thẳng tại Trung Đông leo thang, Chính phủ Việt Nam đã thành lập tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng để theo dõi sát diễn biến và điều phối các biện pháp ứng phó. Bộ Công Thương được giao làm cơ quan thường trực, cập nhật hằng ngày tình hình thị trường năng lượng toàn cầu. Các kịch bản ứng phó tập trung vào ba trụ cột chính:
- Bảo đảm nguồn cung xăng dầu: Hai nhà máy lọc dầu lớn là Dung Quất và Nghi Sơn đang duy trì hoạt động bình thường, cung cấp 70–80% nhu cầu thị trường. Nhà máy Dung Quất thậm chí có thể vận hành vượt công suất thiết kế.
- Giám sát thị trường: Ngăn chặn hành vi đầu cơ, găm hàng và cảnh báo sớm rủi ro trong chuỗi cung ứng.
- Điều hành giá linh hoạt: Cơ chế phản ứng được nới lỏng, cho phép điều chỉnh giá ngay khi giá cơ sở tăng từ 7% trở lên, không cần chờ kỳ điều hành định kỳ.
Chính phủ cũng cho phép huy động dầu thô trong nước thay vì xuất khẩu, yêu cầu doanh nghiệp tăng nhập khẩu, đa dạng hóa nguồn cung và duy trì dự trữ lưu thông. Các phương án về thuế nhập khẩu và sử dụng dự trữ xăng dầu quốc gia đã sẵn sàng để can thiệp nếu thị trường biến động mạnh.
Thách thức dài hạn và triển vọng
Dù các biện pháp ứng phó trước mắt là cần thiết, Việt Nam vẫn phải đối mặt với thách thức dài hạn: làm thế nào để nền kinh tế ít nhạy cảm hơn với các cú sốc dầu mỏ. Điều này đòi hỏi mở rộng công suất lọc hóa dầu trong nước, xây dựng hệ thống dự trữ năng lượng quy mô lớn hơn, và thúc đẩy chuyển dịch sang các nguồn năng lượng thay thế như khí, điện và nhiên liệu sinh học.
Trên thị trường quốc tế, một số tín hiệu có thể giúp trấn an phần nào. Tổng thống Donald Trump cho biết chiến dịch quân sự nhằm vào Iran có thể chỉ kéo dài vài tuần, và áp lực chính trị từ phe MAGA cùng các đồng minh Mỹ có thể ngăn cản một cuộc xung đột kéo dài. Thị trường đang theo dõi sát các tín hiệu từ Washington, Tehran và các nước vùng Vịnh để đánh giá liệu căng thẳng có hạ nhiệt trong những tuần tới hay không.
Trong một thế giới kết nối ngày càng chặt chẽ, sự kiện địa chính trị ở cách xa hàng nghìn kilomet vẫn có thể nhanh chóng tác động đến từng hóa đơn xăng, chuyến xe tải và chỉ số kinh tế vĩ mô của Việt Nam. Câu hỏi lớn nhất hiện nay không chỉ là giá dầu đã tăng bao nhiêu, mà là cuộc khủng hoảng này sẽ kéo dài bao lâu và làm thế nào để giảm thiểu hậu quả cho nền kinh tế trong nước.
