Áp lực an ninh năng lượng đè nặng lên doanh nghiệp Việt Nam
Tại diễn đàn "Hoàn thiện chính sách điện tái tạo và lưu trữ - nền tảng năng lượng xanh ổn định cho doanh nghiệp" diễn ra ngày 21/4 tại Hà Nội, ông Hoàng Quang Phòng - Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đã chỉ ra những thách thức nghiêm trọng về an ninh năng lượng. Việt Nam đang đứng trước áp lực rất lớn trong bảo đảm nguồn điện, đặc biệt khi mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao với kỳ vọng GDP năm 2026 vượt 10%. Nhu cầu điện năng dự báo tăng mạnh từ 12% đến 15% mỗi năm, đặt ra gánh nặng không nhỏ cho hệ thống điện quốc gia.
Biến động thị trường và yêu cầu quốc tế khắt khe
Thị trường năng lượng thế giới tiếp tục biến động mạnh do các yếu tố địa chính trị, khiến giá nhiên liệu đầu vào như than, khí hóa lỏng (LNG) và dầu mỏ trở nên khó dự báo. Sự phụ thuộc vào nguồn năng lượng nhập khẩu không chỉ làm gia tăng rủi ro về chi phí sản xuất mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Đáng chú ý, các yêu cầu quốc tế về phát triển bền vững đang trở thành điều kiện bắt buộc trong thương mại toàn cầu.
Các cơ chế như điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), cùng với các tiêu chuẩn ESG, Net Zero hay RE100, đang buộc doanh nghiệp phải chứng minh khả năng sử dụng năng lượng sạch và giảm phát thải trong toàn bộ chuỗi sản xuất. Ông Hoàng Quang Phòng nhấn mạnh: "Trong bối cảnh đó, năng lượng xanh không còn là lựa chọn mang tính khuyến khích, mà trở thành điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp duy trì đơn hàng và tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu".
Cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA): Công cụ quan trọng nhưng chưa vận hành hiệu quả
Một trong những nội dung được thảo luận sâu tại diễn đàn là cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), được kỳ vọng sẽ mở ra thị trường điện xanh theo hướng minh bạch và cạnh tranh hơn. Theo bà Phan Thị Thu Thủy - Đại diện Cục Điện lực (Bộ Công thương), cơ chế này không chỉ là công cụ kỹ thuật của ngành điện mà còn là một phần quan trọng trong quá trình chuyển dịch năng lượng và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
Tuy nhiên, thực tế triển khai cho thấy cơ chế này vẫn còn nhiều vướng mắc. Doanh nghiệp hiện gặp khó khăn trong việc lựa chọn mô hình hợp đồng, chưa rõ cách xác định chi phí truyền tải, phân phối, cũng như quy trình thanh toán và phân chia trách nhiệm giữa các bên. Điều này khiến DPPA dù đã có khung pháp lý nhưng chưa thể vận hành hiệu quả trên thực tế.
Từ góc độ chính sách, bà Phan Thị Thu Thủy cho biết Bộ Công thương đang nghiên cứu sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan theo hướng mở rộng đối tượng tham gia, làm rõ trách nhiệm các chủ thể trong cung ứng điện, đồng thời hoàn thiện cơ chế giá theo hướng tăng cường yếu tố thị trường. Việc kiểm soát biến động chi phí trong các hợp đồng dài hạn cũng được đặt ra nhằm giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong kế hoạch tài chính.
Thiếu đồng bộ giữa hạ tầng kỹ thuật và khung pháp lý
Một điểm đáng chú ý được nhiều chuyên gia và doanh nghiệp phản ánh là sự thiếu đồng bộ giữa hạ tầng kỹ thuật và khung pháp lý. Tại nhiều khu công nghiệp, các mô hình điện mặt trời áp mái, lưới điện nội bộ và hệ thống quản lý năng lượng đã được triển khai khá đồng bộ. Tuy nhiên, hiệu quả khai thác lại bị hạn chế do các quy định chưa phù hợp.
Chẳng hạn, quy định về ngưỡng tiêu thụ điện tối thiểu để tham gia cơ chế DPPA khiến phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa không đủ điều kiện tiếp cận. Bên cạnh đó, việc chưa cho phép chia sẻ điện trong nội khu công nghiệp, cũng như các thủ tục cấp phép còn phức tạp đã làm giảm đáng kể khả năng khai thác nguồn điện tái tạo.
Đại diện phía doanh nghiệp sản xuất, bà Nguyễn Thị Tuyết Nhung - Công ty Trách nhiệm hữu hạn Pegatron Việt Nam cho biết, dù đã đầu tư hệ thống điện mặt trời áp mái, nhưng công suất phát điện mới chỉ đáp ứng được khoảng 5% nhu cầu, trong khi việc tham gia cơ chế DPPA vẫn gặp nhiều vướng mắc về thủ tục và cơ chế.
Hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS): Chìa khóa cho bài toán ổn định năng lượng
Cùng với cơ chế DPPA, hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) được đánh giá là giải pháp quan trọng để nâng cao khả năng hấp thụ và sử dụng hiệu quả năng lượng tái tạo. Các chuyên gia cho rằng, trong bối cảnh tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng tăng, việc đầu tư vào hệ thống lưu trữ là cần thiết để bảo đảm vận hành ổn định của hệ thống điện.
Hệ thống BESS cho phép doanh nghiệp lưu trữ điện vào thời điểm chi phí thấp hoặc khi có nguồn điện dư thừa, sau đó sử dụng vào giờ cao điểm nhằm tối ưu chi phí và giảm áp lực lên lưới điện. Tuy nhiên, thị trường BESS tại Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn sơ khai, với quy mô còn rất khiêm tốn so với nhu cầu.
Nguyên nhân chủ yếu đến từ việc thiếu cơ chế giá, chưa có tiêu chuẩn kỹ thuật đồng bộ và khó khăn trong tiếp cận nguồn vốn. Ngoài ra còn khoảng cách giữa mục tiêu phát triển và thực tế triển khai là rất lớn, cho thấy thị trường lưu trữ năng lượng chưa thực sự được kích hoạt.
Cơ chế giá điện hai thành phần và thách thức mới
Tại diễn đàn, cơ chế giá điện hai thành phần cũng được nhiều ý kiến chia sẻ, bao gồm giá công suất và giá điện năng. Các tham luận cho rằng cơ chế này giúp minh bạch hóa chi phí và tạo động lực điều chỉnh hành vi sử dụng điện, đặc biệt là giảm phụ tải giờ cao điểm. Tuy nhiên, cơ chế mới cũng đặt ra những thách thức đối với các mô hình năng lượng tái tạo phân tán.
Đối với điện mặt trời tự sản tự tiêu, hiệu quả đầu tư không còn phụ thuộc hoàn toàn vào sản lượng điện tạo ra, mà còn phụ thuộc vào khả năng giảm công suất đỉnh. Trong đó nhiều trường hợp, mức tiết kiệm có thể giảm đáng kể so với trước đây. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải thay đổi cách tiếp cận, từ đầu tư nguồn điện riêng lẻ sang quản trị năng lượng tổng thể, kết hợp nhiều giải pháp như điều chỉnh phụ tải, tối ưu vận hành và tích hợp hệ thống lưu trữ.
Trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng đang diễn ra mạnh mẽ, việc tháo gỡ các "nút thắt" chính sách không chỉ giúp bảo đảm an ninh năng lượng mà còn tạo nền tảng để doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
