Bưởi Sửu Chí Đám: Hương vị đặc biệt từ phù sa sông Lô
Những ngày đầu xuân, sông Lô êm đềm trong tiết trời se lạnh và làn sương mù mỏng manh. Chỉ tay về phía những vườn bưởi xa xa, đồng chí Nguyễn Văn Hân, Phó Trưởng phòng Nông nghiệp xã Chí Đám, chia sẻ với chúng tôi: "Vào mùa thu hoạch, đi khắp Chí Đám, đâu đâu cũng thoang thoảng hương bưởi dịu nhẹ trong gió." Bưởi Đoan Hùng khi chín có vỏ vàng sáng, cùi mỏng; bổ ra múi ráo, tôm mọng nước, vị ngọt thanh mát và hương thơm rất riêng biệt.
Giống bưởi quý và câu chuyện truyền đời
Trong hệ giống bưởi Đoan Hùng, nếu bưởi Bằng Luân nổi tiếng với chất lượng đồng đều và vị ngọt đậm, thì bưởi Sửu Chí Đám lại gắn bó mật thiết với đất phù sa sông Lô, sông Chảy và câu chuyện cảm động về lão nông tên Sửu. Người dân địa phương kể lại rằng, từ một cây bưởi ngon trong vườn nhà, ông Sửu đã chiết cành, nhân giống ra khắp vùng, và mọi người lấy tên ông để đặt cho giống bưởi quý này. Câu chuyện ấy, qua năm tháng, đã trở thành một phần ký ức không thể phai mờ của vùng đất bưởi.
Ngoài hương vị thơm ngọt, giống bưởi này còn đặc biệt ở khả năng bảo quản lâu dài: Sau 5-6 tháng vẫn giữ nguyên chất lượng, với quả to, vỏ vàng mịn và vị ngon không đổi. Theo các chuyên gia, yếu tố làm nên chất riêng của bưởi Sửu không chỉ nằm ở giống cây, mà còn ở thổ nhưỡng độc đáo. Dải đất ven sông Lô được phù sa bồi đắp sâu hàng chục mét, tạo nên lớp đất giàu dưỡng chất, khiến Chí Đám gần như là vùng trồng duy nhất của bưởi Sửu.
Thực trạng sản xuất và những con số ấn tượng
Theo thống kê từ Phòng Nông nghiệp xã Chí Đám, tổng diện tích bưởi toàn xã đạt 543,22 ha, trong đó bưởi Sửu Chí Đám chiếm 91 ha và bưởi Bằng Luân là 25 ha. Các giống bưởi khác như Cát Quế, Xuân Vân, Diễn, Da xanh Đường lá nhăn cũng được trồng rộng rãi. Diện tích cho sản phẩm đạt 524,27 ha, với năng suất trung bình dự kiến 13 tấn/ha, sản lượng ước tính hơn 6.800 tấn, mang lại thu nhập bình quân từ 250-300 triệu đồng/ha/năm.
Những con số này cho thấy xã Chí Đám vẫn duy trì được quy mô của một vùng bưởi có diện tích đáng kể. Tuy nhiên, đằng sau những mùa quả trĩu cành, người trồng bưởi đang phải đối mặt với nhiều thách thức không nhỏ: chất lượng chưa ổn định, mẫu mã chưa đồng đều, sức mua giảm sút và giá bán lao dốc.
Khó khăn và nỗ lực giữ thương hiệu
Ông Đỗ Trung Kiên, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Giám đốc Hợp tác xã Sản xuất và Kinh doanh bưởi xã Chí Đám, cho biết hợp tác xã được thành lập từ năm 2003. Khi ấy, nhiều hộ dân bước vào con đường trồng và chăm sóc giống bưởi khó tính này với niềm tin mộc mạc: đất phù sa ven sông Lô sẽ cho ra thứ quả ngọt thơm như cha ông từng gìn giữ.
"Khó khăn lớn nhất là giống bưởi không dễ trồng, mẫn cảm với thời tiết và dễ mắc sâu bệnh. Để có quả bưởi ngon đạt chuẩn, người trồng phải tuân thủ quy trình chăm sóc nghiêm ngặt, từ chọn giống chuẩn, tạo tán hợp lý, tỉa cành đúng kỹ thuật, đến ưu tiên phân hữu cơ và kiểm soát sâu bệnh theo hướng tự nhiên. Không phải cứ trồng là có quả ngon," ông Kiên chia sẻ.
Thị trường không phải lúc nào cũng thuận lợi. Bưởi Sửu Chí Đám - giống bưởi đặc sản có chỉ dẫn địa lý, đang phải cạnh tranh với nhiều giống bưởi khác được bán ra với giá rẻ hơn. Những năm trước, giá bưởi Sửu có lúc lên tới 70-80 nghìn đồng/quả mà vẫn khan hàng, nhưng hiện nay chỉ còn khoảng 30-35 nghìn đồng/quả và việc tiêu thụ diễn ra chậm chạp. Nhiều hộ trồng bưởi lo lắng khi sản phẩm làm ra không bán được, và sự cạnh tranh ngày càng gay gắt ngay tại địa phương.
Cơ hội xuất khẩu và thách thức kế thừa
Với vai trò người đứng đầu hợp tác xã, ông Kiên nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giữ vững thương hiệu và uy tín cho bưởi Sửu Chí Đám, thứ quả mà ông gọi là "tinh túy của đất phù sa". Khi được hỏi về cách nhận diện bưởi Sửu, ông chỉ dẫn: quả có vỏ mịn, tép bưởi ráo, múi thơm ngọt mát; hạt không trắng như các loại bưởi khác mà có màu nâu sậm, hình răng ngựa.
Trước đây, trong làng chỉ có một số cây bưởi cổ, nay đã không còn. Tuy nhiên, hợp tác xã vẫn gìn giữ được nguồn cây đầu dòng giống chuẩn, làm cơ sở nhân giống cho gần 20 ha bưởi. Ông Kiên trăn trở: "Nếu lớp người gắn bó nửa đời với cây bưởi dần già đi, ai sẽ là người tiếp tục gìn giữ giống bưởi quý?"
Trong khi đó, cánh cửa thị trường mới đang hé mở. Từ năm 2024-2025, hợp tác xã đã nhận được các đề nghị hợp tác xuất khẩu sang Nga, Mỹ, châu Âu, New Zealand... Tuy nhiên, điều đáng tiếc là sản lượng chưa đủ lớn và nguồn hàng chưa ổn định để đáp ứng các đơn đặt hàng. Bù lại, về tiêu chuẩn sản xuất, hợp tác xã của ông Kiên đã đạt chứng nhận VietGAP và sản phẩm đạt OCOP 4 sao - những "tấm hộ chiếu" quan trọng giúp bưởi Sửu Chí Đám vươn xa hơn trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng đòi hỏi minh bạch nguồn gốc và chất lượng.
Giải pháp cho tương lai bền vững
Ông Nguyễn Hải Đô, Giám đốc Hợp tác xã Bưởi và Dịch vụ tổng hợp Hùng Xuyên, cho rằng để sản xuất bưởi bài bản và bền vững, cần tiếp tục củng cố mô hình hợp tác xã, tăng cường liên kết tiêu thụ, xây dựng thương hiệu, chuẩn hóa chất lượng và hỗ trợ người dân chuyển dần sang sản xuất an toàn, có kiểm soát. Sản phẩm bưởi của xã viên được hợp tác xã kết nối tiêu thụ, hỗ trợ quảng bá và đảm bảo quy trình kỹ thuật.
Bên cạnh đó, hợp tác xã đóng vai trò "bà đỡ" về khoa học-kỹ thuật, hướng dẫn người dân canh tác theo quy trình, tổ chức tập huấn để nâng cao năng suất và chất lượng quả. Hiện nay, Hợp tác xã Hùng Xuyên liên kết sản xuất với quy mô hơn 200 ha, năng suất bình quân khoảng 14-15 tấn/ha, doanh thu đạt khoảng 450 triệu đồng/ha (tùy theo từng năm).
Sản xuất bưởi còn đối mặt với nhiều khó khăn như thời tiết thất thường, sâu bệnh, chi phí đầu tư tăng cao... Vì vậy, con đường tất yếu của vùng bưởi hôm nay không chỉ là "trồng nhiều", mà còn phải "làm chuẩn": từ quy trình chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh, đến truy xuất nguồn gốc, chứng nhận VietGAP, OCOP, và mã số vùng trồng. Hợp tác xã của ông Đô còn phát triển thêm bưởi bonsai, bưởi cảnh để phục vụ thị trường Tết.
Hương bưởi bên dòng sông Lô không chỉ là hương thơm của mùa vụ, mà còn là hương của những nỗ lực bền bỉ để gìn giữ thương hiệu đặc sản đã thành danh của vùng đất này. Trong bối cảnh thị trường đầy biến động, người trồng bưởi Chí Đám vẫn kiên trì với hy vọng đưa sản phẩm quê hương vươn xa hơn nữa.
