Giá sầu riêng lao dốc, ùn ứ kiểm nghiệm, đứt gãy thu mua không đơn thuần là biến động thị trường ngắn hạn. Đằng sau cuộc khủng hoảng hiện nay là hàng loạt vấn đề cấu trúc đã tích tụ nhiều năm: phát triển nóng theo tín hiệu giá, phụ thuộc thị trường đơn lẻ, năng lực quản trị chất lượng yếu và liên kết chuỗi chưa thực sự chặt chẽ.
Sầu riêng rớt giá: Không chỉ là câu chuyện thị trường
Trả lời phỏng vấn Báo Điện tử VTC News, Tiến sĩ Trần Hữu Hiệp, Phó chủ tịch Hiệp hội Du lịch Đồng bằng sông Cửu Long - chuyên gia kinh tế, cho rằng đây là thời điểm ngành sầu riêng Việt Nam phải nhìn lại cách phát triển của mình nếu muốn giữ được vị thế của một ngành hàng tỷ đô trong bối cảnh cạnh tranh và tiêu chuẩn toàn cầu ngày càng khắt khe.
Theo Tiến sĩ Trần Hữu Hiệp, nguyên nhân cốt lõi khiến sầu riêng rơi vào khủng hoảng là sự phát triển nóng, phụ thuộc lớn vào thị trường xuất khẩu duy nhất và năng lực quản trị chuỗi yếu kém. Ông nhấn mạnh: "Tôi cho rằng giá sầu riêng lao dốc thời gian qua chỉ là phần nổi của một tảng băng. Nếu nhìn sâu hơn, đây không đơn thuần là một cú sốc thị trường mang tính thời điểm, mà là phép thử đối với năng lực quản trị của toàn bộ chuỗi giá trị sầu riêng Việt Nam."
Phát triển nóng và hệ lụy
Trong vài năm qua, khi nhu cầu thị trường tăng mạnh, đặc biệt sau khi xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc được mở rộng, nhiều địa phương ở ĐBSCL đã bước vào giai đoạn phát triển nóng. Diện tích sầu riêng tăng rất nhanh. Có nơi nông dân chặt bỏ cây khác để chạy theo sầu riêng vì lợi nhuận hấp dẫn. Nhưng vấn đề là diện tích tăng nhanh hơn nhiều so với năng lực quản trị chất lượng và kiểm soát chuỗi cung ứng.
Tiến sĩ Trần Hữu Hiệp chỉ ra nghịch lý: ngành hàng tỷ đô nhưng nền tảng quản trị vẫn mang nặng tư duy mùa vụ và thương lái. Khi thị trường thuận lợi, những điểm yếu ấy chưa lộ rõ. Nhưng khi phía nhập khẩu siết kiểm nghiệm cadimi, truy xuất nguồn gốc, mã số vùng trồng… toàn bộ sự mong manh của chuỗi lập tức bộc lộ.
Trong một thời gian dài, không ít vùng trồng vẫn sản xuất theo kinh nghiệm, lạm dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, chưa kiểm soát tốt quy trình canh tác. Khâu hậu kiểm, giám sát mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói ở nhiều nơi còn lỏng lẻo. Có hiện tượng "mượn mã số", trộn hàng ngoài vùng đạt chuẩn vào chuỗi xuất khẩu. Khi thị trường nhập khẩu tăng cường kiểm soát, rủi ro lập tức quay trở lại với toàn bộ ngành hàng.
Bài toán quản trị chuỗi
Theo ông, bài toán lớn nhất hiện nay là năng lực quản trị chuỗi ngành hàng. "Bởi vì nếu quản trị chuỗi tốt, chúng ta sẽ từng bước giải được cả câu chuyện chất lượng lẫn thị trường." Ông cho rằng, muốn đi đường dài, ngành sầu riêng phải chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang tư duy kinh tế nông nghiệp.
Nhiều năm qua, ngành sầu riêng tăng trưởng rất nhanh nhờ thị trường thuận lợi. Nhưng tăng trưởng nhanh chưa đồng nghĩa với phát triển bền vững. Chuỗi ngành hàng hiện vẫn vận hành theo kiểu phân mảnh: nông dân sản xuất riêng lẻ, hợp tác xã nhiều nơi còn hình thức, doanh nghiệp thu mua thiếu liên kết dài hạn, còn thương lái lại đóng vai trò điều phối rất lớn.
Khi chuỗi liên kết lỏng lẻo, người nông dân thường là bên gánh phần lớn rủi ro. Họ gần như không có thông tin đầy đủ về nhu cầu thị trường, tiêu chuẩn kỹ thuật hay dự báo xuất khẩu. Thấy giá cao thì mở rộng diện tích, tăng sản lượng. Nhưng khi thị trường thay đổi, người chịu tác động đầu tiên lại là nhà vườn.
Tác động dây chuyền đến kinh tế nông thôn
Sầu riêng rớt giá thảm không chỉ tác động tới nhà vườn mà còn ảnh hưởng tới toàn bộ hệ sinh thái kinh tế ở vùng trồng như lao động thời vụ, thương lái, logistics, cơ sở đóng gói… Ông nhìn nhận tác động dây chuyền này tới kinh tế nông thôn ĐBSCL ra sao?
Tác động lần này lớn hơn nhiều so với câu chuyện giá nông sản giảm. Nó cho thấy mức độ phụ thuộc ngày càng sâu của kinh tế nông thôn ĐBSCL vào một ngành hàng xuất khẩu đang tăng trưởng nóng. Ở nhiều địa phương, sầu riêng không còn đơn thuần là cây trồng mà đã hình thành cả một "hệ sinh thái kinh tế" xoay quanh nó: lao động chăm sóc vườn, cắt trái, vận chuyển, thương lái, kho lạnh, cơ sở đóng gói, logistics, tín dụng nông thôn, vật tư nông nghiệp…
Khi chuỗi thu mua bị đứt gãy, tác động lan rất nhanh. Nhà vườn giảm thu nhập thì sức mua ở nông thôn cũng giảm theo. Lao động thời vụ mất việc. Các cơ sở đóng gói hoạt động cầm chừng. Xe lạnh, kho lạnh giảm công suất. Nhiều thương lái bị chôn vốn hoặc đứt dòng tiền.
Phần lớn các mắt xích này có năng lực chống chịu khá yếu. Nhiều lao động sống phụ thuộc theo mùa vụ. Nhiều hộ vay vốn đầu tư cải tạo vườn hoặc mở rộng diện tích trong giai đoạn giá cao. Khi thị trường đảo chiều, áp lực tài chính xuất hiện rất nhanh. Nếu kéo dài, tác động không chỉ dừng ở kinh tế mà còn ảnh hưởng đến cấu trúc xã hội nông thôn.
Lối ra dài hạn cho ngành sầu riêng
Từ góc nhìn của một chuyên gia chính sách vùng ĐBSCL, ông cho rằng lối ra căn cơ cho ngành sầu riêng miền Tây không nằm ở những giải pháp tình thế như giải cứu hay kích cầu ngắn hạn, mà phải bắt đầu từ tái cấu trúc toàn bộ chuỗi ngành hàng theo hướng chuyên nghiệp và bền vững hơn.
Trước hết, phải thay đổi tư duy phát triển. Không thể tiếp tục mở rộng diện tích theo tín hiệu giá ngắn hạn. Quy hoạch vùng trồng phải gắn với năng lực thị trường, hạ tầng logistics, nguồn nước, thích ứng biến đổi khí hậu và tiêu chuẩn xuất khẩu.
Thứ hai, cần chuyển mạnh từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp. Điều này có nghĩa là không chỉ bán trái tươi mà phải phát triển chế biến sâu, đa dạng hóa thị trường, nâng tỷ lệ bảo quản lạnh, xây dựng thương hiệu và nâng giá trị gia tăng.
Một vấn đề rất quan trọng là phải xây dựng được chuỗi liên kết thực chất giữa doanh nghiệp – hợp tác xã - nông dân. Trong chuỗi đó, doanh nghiệp không chỉ là người thu mua mà phải tham gia từ đầu vào kỹ thuật, kiểm soát chất lượng đến đầu ra thị trường. Khi liên kết đủ chặt, rủi ro mới được chia sẻ thay vì dồn hết cho nông dân.
ĐBSCL cũng cần đầu tư mạnh hơn cho hạ tầng logistics nông nghiệp. Hiện nay chi phí logistics của nông sản vùng còn cao, hệ thống kho lạnh và trung tâm kiểm nghiệm còn thiếu. Một ngành hàng tỷ đô nhưng năng lực dữ liệu, dự báo thị trường và quản trị chuỗi vẫn còn rất mong manh.
Bên cạnh đó, cần đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Trung Quốc là thị trường lớn và quan trọng, nhưng không thể là thị trường duy nhất. Muốn đi xa hơn, ngành sầu riêng phải đáp ứng được các tiêu chuẩn ngày càng cao của Nhật Bản, Hàn Quốc, EU hay Trung Đông.
Cuối cùng, điều quan trọng nhất là phải xây dựng văn hóa sản xuất dựa trên tiêu chuẩn và uy tín thị trường. Trong thương mại nông sản hiện đại, uy tín không hình thành trong một mùa vụ nhưng có thể mất đi chỉ sau vài lô hàng vi phạm.
Khủng hoảng hiện nay vì thế cũng là cơ hội để ngành sầu riêng Việt Nam trưởng thành hơn. Nếu vượt qua được giai đoạn này bằng một cuộc tái cấu trúc thực chất, sầu riêng không chỉ là "trái cây tỷ đô", mà còn có thể trở thành hình mẫu cho quá trình chuyển đổi nông nghiệp bền vững của ĐBSCL trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng khốc liệt.
