Đồng Tháp đối mặt với thách thức bất bình đẳng nguồn nước
Ông Lê Hà Luân, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Tháp, nhận định rằng dù tỉnh có lợi thế nằm ở đầu nguồn sông Mê Công, việc tiếp cận nguồn nước đang trở nên bất bình đẳng một cách cục bộ. Trong khi các khu vực phía bắc của tỉnh thường xuyên thừa nước vào mùa lũ, thì phía đông, đặc biệt là vùng ngọt hóa Gò Công với diện tích hơn 54.000 ha và các vùng cù lao, lại phải đối mặt với áp lực hạn mặn khốc liệt.
Ông Luân nhấn mạnh: "Nếu chúng ta khai thác và điều tiết nguồn nước một cách hiệu quả, điều này sẽ tạo ra lợi thế cạnh tranh đáng kể và thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành sản xuất nông nghiệp tại địa phương."
Thực trạng thiếu nước tại các địa phương
Tình hình tại phường Bình Xuân là một ví dụ điển hình phản ánh rõ vấn đề này. Địa phương này đã từng trải qua giai đoạn thiếu nước nghiêm trọng trong các năm từ 2016 đến 2020, dẫn đến thiệt hại nặng nề cho nhiều diện tích cây ăn trái. Hiện nay, nhu cầu nước cho sản xuất nông nghiệp vẫn rất lớn do đất nông nghiệp chiếm khoảng 70% tổng diện tích. Khu vực cao thường xuyên thiếu nước, trong khi các vùng trũng lại dễ bị ngập lụt. Một số khu dân cư còn thiếu nước sinh hoạt, đòi hỏi sự đầu tư vào các công trình trữ nước phù hợp.
Ông Vũ Viết Hưng, Phó Cục trưởng Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, chia sẻ quan điểm tương tự. Ông cho rằng nguồn nước phục vụ sinh hoạt và dân sinh tại khu vực hạ nguồn không thực sự thiếu nếu biết điều tiết hợp lý. Tuy nhiên, thực tế vẫn cho thấy tình trạng thiếu nước thường xảy ra vào các tháng 3 và 4 hàng năm, điều này cho thấy khâu điều tiết còn nhiều hạn chế và cần được cải thiện.
Giải pháp ứng phó với hạn mặn
Để ứng phó với hạn mặn, vấn đề liên quan mật thiết đến sự sinh tồn của hàng chục ngàn ha cây ăn trái đặc sản trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp, đại diện Viện Cây ăn quả miền Nam đã đưa ra cảnh báo quan trọng. Sầu riêng được xác định là loại cây mẫn cảm nhất, chỉ cần độ mặn vượt ngưỡng 1‰ là đã có nguy cơ bị "xóa sổ" hoàn toàn.
Do đó, viện khuyến cáo các nhà vườn không chỉ nên trữ nước trong túi ni-lông hoặc ao bạt tại hộ gia đình, mà cần chuyển sang sử dụng các giống cây có gốc ghép với khả năng chịu mặn tốt hơn. Các nghiên cứu của viện đã tuyển chọn thành công gốc ghép xoài có thể chịu được độ mặn lên đến 13‰, và gốc ghép cây có múi chịu được độ mặn 8‰.
Đồng thời, việc ứng dụng công nghệ IoT (Internet vạn vật) với các cảm biến đo độ mặn và pH theo thời gian thực thông qua điện thoại thông minh sẽ giúp nông dân tránh được những "cú sốc mặn" bất ngờ cho cây trồng, từ đó nâng cao hiệu quả sản xuất.
Đề xuất công trình thủy lợi đột phá
Để giải quyết bài toán tại vùng Gò Công, nơi bị chia cắt bởi kênh Chợ Gạo, đại diện Viện Khoa học thủy lợi miền Nam đã đề xuất một giải pháp công trình đột phá. Đó là xây dựng hệ thống si phông (syphon) khổng lồ để dẫn nước ngọt băng qua đáy kênh Chợ Gạo, hoặc nâng cấp trạm bơm Xuân Hòa thành trạm bơm điện với công suất lớn lên đến 15m3/s. Mục tiêu là nhằm chủ động lấy nước ngay cả khi mực nước sông Tiền xuống thấp, đảm bảo nguồn cung ổn định.
Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh rằng mọi giải pháp công trình sẽ kém hiệu quả nếu thiếu sự liên kết chặt chẽ. Đồng bằng sông Cửu Long cần được vận hành như "một thể thủy văn thống nhất". Những công trình lớn như cống Hàm Luông hay cống Vàm Cỏ, dự kiến hoàn thành sau năm 2031, sẽ đóng vai trò như những "bộ van điều tiết" quyết định, giúp giữ nước ngọt cho toàn vùng.
Thay đổi tư duy quản lý nguồn nước
Ông Nguyễn Phước Thiện, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Đồng Tháp, nhấn mạnh sự cần thiết phải thay đổi tư duy từ "kiểm soát mặn" sang "chủ động quản trị nguồn nước". Ngành nông nghiệp cần hoàn thiện ngay các kịch bản ứng phó sát với thực tế, ưu tiên hỗ trợ thiết bị trữ nước cho người dân ở vùng sâu, vùng xa và các khu vực cù lao.
Về lâu dài, tỉnh phải chủ động nguồn nước, giảm sự phụ thuộc vào các yếu tố mặn từ bên ngoài, hướng tới mục tiêu đảm bảo an ninh nguồn nước một cách bền vững.
Kinh nghiệm từ người dân sau đợt hạn mặn lịch sử
Sau đợt hạn mặn lịch sử năm 2020, nhiều người dân, đặc biệt là tại các khu vực như Cái Bè và Cai Lậy, đã chủ động hơn trong việc thích ứng với biến đổi khí hậu. Họ tích cực trữ nước, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, và áp dụng các biện pháp canh tác tiết kiệm nước, góp phần giảm thiểu đáng kể thiệt hại cho sản xuất nông nghiệp.
Những nỗ lực này không chỉ giúp bảo vệ sinh kế mà còn tạo tiền đề cho sự phát triển bền vững trong tương lai, khẳng định tầm quan trọng của sự chủ động và sáng tạo trong quản lý nguồn tài nguyên quý giá này.
