Gia đình bà Sầm Thị Hóa tại bản Nhọi, xã Mường Ham từng sở hữu hơn một sào đất trồng lúa. Dù cánh đồng bản khá màu mỡ, nhưng do thiếu nước tưới tiêu, sản xuất phụ thuộc vào thời tiết, năng suất lúa thường thấp. Từ khi chuyển sang trồng ngô, hiệu quả kinh tế tăng rõ rệt. Bà Hóa chia sẻ: “Vụ lúa hè thu đến giai đoạn trổ bông thường thiếu nước, cây héo dần, năng suất rất thấp. Vài năm gần đây, gia đình tôi chuyển sang trồng ngô, hiệu quả kinh tế gấp đôi so với lúa, vì ngô không cần nhiều nước mà vẫn cho năng suất cao”.
Bà Lê Thị Đức, Phó Chủ tịch UBND xã Mường Ham, cho biết trước tác động của biến đổi khí hậu làm suy giảm nguồn nước, cấp ủy, chính quyền xã đã đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu cây trồng. Nhiều diện tích được đưa vào vùng quy hoạch nguyên liệu của Công ty mía đường NASU Nghệ An, người dân được hỗ trợ chuyển sang trồng giống mía sạch bệnh. Phần diện tích còn lại, xã chuyển sang trồng ngô, dược liệu và hoa thiên lý, từng bước nâng cao hiệu quả sản xuất. Đến nay, xã đã chuyển đổi hơn 30 ha từ đất lúa kém hiệu quả sang các loại cây trồng khác.
Tại xã Bình Minh, sau khi thu hoạch lúa vụ xuân, ông Trần Đình Tiến ở xóm Đá Dựng không làm đất gieo cấy lúa hè thu trên hai sào như trước, mà chờ thời điểm thích hợp để chuyển sang trồng cây nhân trần vào khoảng tháng 6. Theo ông Tiến, cây nhân trần trồng trên đất lúa cho năng suất khá, chi phí đầu tư thấp, ít công chăm sóc, đầu ra ổn định, thu nhập cao hơn nhiều so với lúa. Ông Trần Văn Giang, Chủ tịch UBND xã Bình Minh, cho biết xã có hơn 1.500 ha đất sản xuất lúa hai vụ. Tuy nhiên, do thời tiết nắng nóng kéo dài, vụ hè thu năm nay dự kiến có hơn 200 ha đất lúa thiếu nước, tập trung ở các chân ruộng cao, cuối kênh mương. Xã định hướng và khuyến khích người dân chuyển đổi sang cây trồng cạn phù hợp, trong đó cây nhân trần được ưu tiên với khoảng 30 ha, vì đã chứng minh hiệu quả kinh tế rõ rệt, dễ trồng, ít tốn nước và có đơn vị bao tiêu. Ngoài ra, xã cũng khuyến khích chuyển đổi sang ngô, đậu các loại để đa dạng hóa sản phẩm, nâng cao hiệu quả sử dụng đất.
Xã Châu Khê đã xây dựng mô hình trồng dược liệu cà gai leo trên diện tích đất lúa kém hiệu quả. Các hộ dân được hỗ trợ vật tư, phân bón, cây giống và hướng dẫn kỹ thuật trồng, chăm sóc. Nhờ phù hợp với khí hậu, thổ nhưỡng, cây cà gai leo sinh trưởng tốt, bình quân mỗi ha sau khi trừ chi phí cho thu nhập hơn 100 triệu đồng. Ông Phan Đình Thuận, thôn 2/9, xã Châu Khê chia sẻ: “Người dân trồng cà gai leo cho năng suất, hiệu quả kinh tế rất cao, trên cùng một ha so với lúa thì cà gai leo cho thu nhập gấp ba lần”.
Hiệu quả từ chuyển đổi cây trồng
Nghệ An là địa phương có diện tích đất nông nghiệp lớn nhưng thời tiết khắc nghiệt, mùa đông rét đậm, rét hại, mùa hè nắng nóng kéo dài, khiến nhiều diện tích đất lúa thiếu nước, năng suất thấp. Việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng không chỉ nâng cao hiệu quả sử dụng đất, tăng thu nhập cho người dân, mà còn giúp thích ứng với biến đổi khí hậu, đồng thời bảo đảm quỹ đất để có thể quay lại sản xuất lúa khi cần.
Giai đoạn 2020-2025, tỉnh Nghệ An đã chuyển đổi gần 2.200 ha đất trồng lúa kém hiệu quả sang các loại cây hằng năm như ngô, rau màu, mía, sắn, sen... Các mô hình chuyển đổi đều mang lại hiệu quả kinh tế cao, với thu nhập bình quân từ 40-200 triệu đồng/ha, cao gấp nhiều lần so với trồng lúa. Dự kiến năm 2026, toàn tỉnh sẽ chuyển đổi hơn 225 ha trên đất trồng lúa.
Khó khăn và giải pháp
Dù đạt được kết quả bước đầu, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa tại Nghệ An vẫn còn nhiều khó khăn. Theo quy định, chuyển đổi phải gắn với hình thành vùng sản xuất tập trung, dồn điền đổi thửa, liên kết sản xuất và bảo đảm điều kiện quay lại trồng lúa. Tuy nhiên, trên thực tế, quy mô chuyển đổi tại nhiều địa phương còn nhỏ lẻ, manh mún, chưa hình thành vùng sản xuất lớn. Phương thức sản xuất chủ yếu theo tập quán truyền thống, chưa theo hướng an toàn, sức cạnh tranh kém, hiệu quả chưa cao. Liên kết sản xuất còn lỏng lẻo, đầu ra chưa ổn định.
Ông Nguyễn Tiến Đức, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Nghệ An, cho biết: “Thời gian tới, tỉnh sẽ huy động nguồn lực đầu tư, nâng cấp hệ thống thủy lợi, giao thông nội đồng tại các vùng chuyển đổi, nhằm hình thành vùng sản xuất tập trung, nâng cao hiệu quả sử dụng đất và thu nhập cho người dân, nhưng vẫn bảo đảm điều kiện để trồng lúa trở lại khi cần. Cùng với đó, các địa phương sẽ đẩy mạnh thu hút doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, phát triển các mô hình liên kết chuỗi giá trị, trong đó doanh nghiệp và hợp tác xã đóng vai trò dẫn dắt từ kỹ thuật đến bao tiêu sản phẩm, gắn với xây dựng thương hiệu OCOP trên diện tích chuyển đổi”.
Tỉnh cũng khuyến khích dồn điền đổi thửa, tích tụ ruộng đất để hình thành vùng sản xuất quy mô lớn, tạo điều kiện cơ giới hóa và ứng dụng công nghệ cao, canh tác thông minh, VietGAP, hữu cơ, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sinh học. Đồng thời, hỗ trợ người dân chứng nhận tiêu chuẩn GAP, hữu cơ, nhãn hiệu OCOP, cấp mã số vùng trồng nhằm nâng cao giá trị nông sản và thu hút doanh nghiệp tham gia chuỗi sản xuất.
