Thách thức từ những 'con sâu' trong ngành nông sản xuất khẩu
Trong bối cảnh nông sản Việt Nam đang hướng tới mục tiêu xuất khẩu 100 tỷ USD, một vấn đề dai dẳng vẫn tiếp tục đe dọa uy tín và thương hiệu của cả ngành hàng. Đó chính là tình trạng lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật trong sản xuất nông nghiệp, mà nhiều doanh nghiệp ví von như 'con sâu làm rầu nồi canh'.
Thực trạng đáng báo động từ sản xuất manh mún
Theo nhận định của đa số doanh nghiệp, vấn đề này chủ yếu xuất phát từ mô hình sản xuất nhỏ lẻ, manh mún. Quy trình thường bắt đầu từ những hộ nông dân nuôi trồng thiếu bài bản, sau đó được các thương nhân nhỏ thu mua một cách thiếu hệ thống, rồi 'lọt' vào tay một số doanh nghiệp nhỏ gom hàng manh mún. Hệ quả là khi những lô hàng này xuất khẩu sang các thị trường khó tính, chúng dễ bị phát hiện vi phạm và trả về.
Trong khi đó, đa số doanh nghiệp lớn đã đầu tư bài bản vào vùng trồng khép kín, với nông dân ngày càng nâng cao ý thức về tác hại của kiểu làm ăn chụp giựt. Thực tế cho thấy, nông sản xuất khẩu của Việt Nam mỗi năm thu về vài chục tỷ USD từ các thị trường khó tính nhất thế giới, chứng tỏ đại đa số sản phẩm đáp ứng được tiêu chuẩn chất lượng.
Hậu quả không nhỏ từ 'số ít' vi phạm
Tuy nhiên, chỉ cần một số ít doanh nghiệp hoặc cá nhân làm ăn chụp giựt cũng có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín của cả ngành hàng. Ủy ban Châu Âu thực hiện rà soát định kỳ danh mục hàng hóa rủi ro mỗi 6 tháng, và nếu phát hiện vi phạm liên tục, 'cửa' vào thị trường này chắc chắn sẽ hẹp lại.
Báo cáo gần đây còn chỉ ra một thực tế đáng lo ngại: ớt là một trong những loại rau có tỷ lệ phát hiện dư lượng cao, với khoảng 27-32% mẫu chứa các hoạt chất PFAS và các loại thuốc không được phép sử dụng. Tỷ lệ này rõ ràng không thể xem là nhỏ và đặt ra bài toán cấp bách về quản lý chất lượng.
Xu hướng siết chặt từ các thị trường nhập khẩu
Vấn đề lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật đã được đề cập trong nhiều thập niên, nhưng vẫn tồn tại dai dẳng cho đến hiện nay. Trong khi đó, các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt yêu cầu:
- Thị trường dễ tính như Trung Quốc đã nâng cao tiêu chuẩn kiểm soát
- Các thị trường khó tính như EU, Nhật Bản, Mỹ luôn đặt an toàn vệ sinh thực phẩm lên hàng đầu
- Nhiều tiêu chí xanh và tiêu chuẩn đặc thù mới được áp dụng
Muốn bán hàng, chúng ta buộc phải đáp ứng yêu cầu của thị trường, không có sự lựa chọn nào khác.
Giải pháp 'siết đầu vào' từ phía quản lý
Câu hỏi đặt ra là làm thế nào để 'triệt tận gốc' tình trạng lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật khi một số ít người và doanh nghiệp vẫn không thể từ bỏ thói quen này? Giải pháp then chốt được xác định là 'siết đầu vào' thông qua việc cấm nhập khẩu hoặc cấm sử dụng những loại thuốc có thể gây hại cho sức khỏe con người và ảnh hưởng đến thương hiệu nông sản Việt.
Từ năm 2017 đến 2023, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã rà soát và loại bỏ khỏi danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng tại Việt Nam 14 hoạt chất, bao gồm 1.706 tên thương phẩm và 1.265 hàm lượng hoạt chất. Đây đều là những loại thuốc có nguy cơ cao ảnh hưởng đến sức khỏe con người, vật nuôi và môi trường.
Mới đây nhất, trong Dự thảo thông tư ban hành danh mục thuốc bảo vệ thực vật cấm sử dụng đưa ra lấy ý kiến cuối năm 2025, Bộ này đề xuất:
- Các thuốc chứa hoạt chất carbosulfan (thuộc nhóm thuốc trừ sâu) sẽ không được nhập khẩu, chỉ được sản xuất trong 3 tháng và buôn bán, sử dụng trong 2 năm kể từ ngày thông tư có hiệu lực
- Các thuốc chứa hoạt chất benfuracarb (thuộc nhóm thuốc trừ sâu) chỉ được sản xuất, nhập khẩu trong 3 tháng và buôn bán, sử dụng trong 1 năm kể từ ngày thông tư có hiệu lực
Hướng đến tiêu dùng xanh và phát triển bền vững
Trong xu hướng tiêu dùng xanh đang phát triển mạnh mẽ trên toàn cầu, và Việt Nam cũng đang hướng đến mô hình phát triển bền vững, việc cấm nhập khẩu, cấm sử dụng hoặc quy định điều kiện sử dụng nghiêm ngặt đối với những loại thuốc bảo vệ thực vật mà các nước không chấp nhận có trong thực phẩm là điều cần thiết.
Không siết chặt đầu vào thì khó có thể quản lý hiệu quả đầu ra, đặc biệt khi tình trạng sản xuất manh mún và thu gom thiếu hệ thống vẫn tồn tại phổ biến trên thị trường. Với mục tiêu xuất khẩu nông sản đạt 100 tỷ USD, ngành nông nghiệp Việt Nam không thể để những 'con sâu' nhỏ làm ảnh hưởng đến kim ngạch khổng lồ này.
Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người nông dân, cùng hướng đến một nền nông nghiệp sạch, an toàn và có khả năng cạnh tranh bền vững trên thị trường quốc tế.
