Hàng hóa Việt Nam có nhiều nhưng vẫn chưa tạo được sức hút đối với du khách quốc tế. Theo thống kê, chi tiêu mua sắm của khách nước ngoài tại Việt Nam hiện chỉ chiếm khoảng 12-15% tổng chi tiêu chuyến đi, thấp nhất trong khu vực Đông Nam Á. Trong khi đó, tại nhiều quốc gia lân cận, tỷ lệ này thường đạt trên 20-25%. Nguyên nhân chính đến từ việc hàng hóa và hệ sinh thái mua sắm chưa đủ sức hấp dẫn.
Ông Trần Tường Huy, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu Du lịch Xã hội, nhận xét rằng cơ cấu hàng hóa tại các điểm du lịch hiện nay vẫn chưa bám sát nhu cầu thực tế của từng nhóm khách quốc tế. Nhiều nơi vẫn chủ yếu bán áo thun, đồ lưu niệm phổ thông hoặc các sản phẩm sản xuất đại trà. Trong khi đó, du khách nước ngoài ngày càng quan tâm đến các sản phẩm địa phương có bản sắc và đạt chuẩn quốc tế. Các nước trong khu vực đã bán rất mạnh các sản phẩm địa phương mang thương hiệu riêng, còn Việt Nam thì nhiều nơi vẫn bán những mặt hàng na ná nhau, thậm chí có không ít hàng hóa nhập từ Trung Quốc, hàng giả, hàng nhái.
Trong quá trình xây dựng đề án phát triển Chợ Lớn (Phường Bình Tây, TP.HCM) thành điểm du lịch mua sắm, nhóm nghiên cứu của ông Huy đã phân tích khá kỹ hành vi tiêu dùng của từng nhóm khách quốc tế. Khách châu Âu thường quan tâm đến các sản phẩm mang dấu ấn văn hóa Việt Nam như vải vóc, lụa, sơn mài, tranh thêu tay, áo dài, áo bà ba hay các món quà lưu niệm cá nhân hóa như túi vải, ba lô rút, ly, sổ tay, lồng đèn, diều truyền thống… Trong khi đó, khách châu Mỹ có xu hướng thích các sản phẩm thủ công mỹ nghệ như gốm sứ, trang sức thủ công, nón lá, tranh dân gian, đồ thêu tay hoặc dịch vụ may đo quần áo… Với thị trường Ấn Độ, nhóm hàng được quan tâm nhiều là trang sức, vòng đeo tay, đá quý, ngọc trai, thổ cẩm, vật dụng gia đình và các sản phẩm tranh thêu, tranh sơn dầu dát vàng…
Khách châu Á, đặc biệt từ Thái Lan, Indonesia hay Malaysia, lại có xu hướng mua bánh kẹo, trà, cà phê, quà tặng từ tre, nón lá, hàng thủ công mỹ nghệ, mây tre đan, tranh thêu và các loại phụ kiện thời trang…
“Tất cả mình đều có hết, vấn đề là chưa tổ chức được hệ sinh thái bán hàng phù hợp cho du khách. Nhiều sản phẩm có tiềm năng nhưng chưa được đầu tư về bao bì, đóng gói, tiêu chuẩn vận chuyển hay quy chuẩn bán hàng quốc tế”, ông Huy nói và dẫn chứng: “Tôi từng chứng kiến nhiều du khách Ấn Độ khi đến TP.HCM rất thích các loại trái cây Việt Nam, đặc biệt là vú sữa, song phần lớn chỉ có thể ăn tại chỗ chứ gần như không thể mua mang về nước. Chúng ta chưa có hệ thống đóng gói, bảo quản hay logistics phù hợp cho khách du lịch. Trong khi nếu mua rượu vang ở Úc, sản phẩm đã có sẵn quy cách đóng gói phù hợp để vận chuyển hàng không, khách mua xong có thể được hỗ trợ chuyển ra sân bay, không phải tự xách lỉnh kỉnh”.
Những đề án thiên đường mua sắm ngậm ngùi “lưu kho”
Giữa tháng 4 vừa qua, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công thương) đã tổ chức hội thảo tham vấn Đề án “Phát triển các mô hình outlet và cửa hàng miễn thuế tại Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”. Trong bối cảnh thế giới biến động, thị trường bán lẻ Việt Nam bước vào giai đoạn chuyển đổi, Bộ Công thương kỳ vọng mô hình outlet và cửa hàng miễn thuế sẽ trở thành “đòn bẩy kép” thúc đẩy tiêu dùng, du lịch và tăng trưởng kinh tế.
Đề án đưa ra mục tiêu đến năm 2030, cả nước sẽ hình thành ít nhất 5 trung tâm outlet gắn với du lịch tại các địa bàn trọng điểm như Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng, Quảng Ninh và Phú Quốc (Kiên Giang). Xa hơn, đến năm 2045, mô hình “làng outlet cao cấp” sẽ được phát triển tại 3 miền, trở thành điểm đến mua sắm - trải nghiệm mang tính biểu tượng.
Kế hoạch của Bộ Công thương làm nức lòng các doanh nghiệp du lịch và thương mại, song cũng kéo theo không ít nghi ngại. Bởi từ tháng 4 năm 2019, khi đại dịch Covid-19 chưa càn quét thế giới, TP.HCM đã rục rịch xây dựng đề án đưa thành phố trở thành trung tâm mua sắm - thương mại của khu vực. Thế nhưng suốt nhiều năm trôi qua, mục tiêu này vẫn bỏ ngỏ, ngành du lịch thành phố vẫn chật vật trong việc tìm cách “móc hầu bao” du khách.
Tháng 10 năm 2023, trước quyết tâm đột phá du lịch của TP.HCM, “vua hàng hiệu” Johnathan Hạnh Nguyễn đã gửi văn bản tới UBND thành phố, đề xuất biến Trung tâm thương mại Parkson (Phường Bến Thành) thành địa điểm kinh doanh cửa hàng miễn thuế dưới phố đầu tiên tại TP.HCM. Ý tưởng của vị tỉ phú này là xây dựng Parkson Saigon Tourist Plaza thành trung tâm thương mại mua sắm kết hợp các dịch vụ ăn uống, giải trí tích hợp sang trọng, đẳng cấp quốc tế. Song song đó, khai thác thêm các mặt bằng tại tầng trệt, đặc biệt là mặt bằng góc đường Lê Thánh Tôn - Đồng Khởi, để làm cửa hàng miễn thuế dưới phố. Từ đó, tiến tới việc các thương hiệu nổi tiếng quốc tế quy tụ về TP.HCM, hiện thực hóa đề án “Khu đô thị thương mại dịch vụ Premium Outlet” tại Thủ Thiêm, bao gồm khu mua sắm Premium Outlet đẳng cấp thế giới; tổ hợp các chức năng thương mại, du lịch dịch vụ tập trung các chi nhánh công ty tài chính, ngân hàng, văn phòng, cửa hàng mua sắm, tổ hợp giải trí…
Nhiều doanh nghiệp lữ hành tại TP.HCM đã kỳ vọng có thêm một tổ hợp điểm đến “hái ra tiền” vào tour khách inbound. Nhưng do không thỏa thuận được mặt bằng nên ý tưởng này cũng đành khép lại.
Đến tháng 4 năm 2024, sự kiện tập đoàn du lịch hàng đầu Trung Quốc đến TP.HCM ký kết hợp tác nghiên cứu xây dựng khu trung tâm thương mại miễn thuế với mục tiêu đưa hàng triệu khách Trung Quốc qua Việt Nam tiêu tiền, một lần nữa hâm nóng tham vọng trở thành “thiên đường mua sắm” của trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước. Thế nhưng từ đó đến nay, mọi việc vẫn chưa có tiến triển gì mới.
Chuyên gia hàng không - du lịch Lương Hoài Nam bày tỏ vô cùng tiếc nuối khi có những đề án rất hay, rất khả thi, được doanh nghiệp tâm huyết và sẵn sàng đầu tư nhưng lại bị bỏ lỡ. Ông đánh giá: mô hình cửa hàng miễn thuế tại Việt Nam xưa nay chỉ bó trong không gian sân bay quốc tế, gặp giới hạn nhất định khi khách đến và đi tại sân bay đôi khi chưa có nhu cầu, hoặc thời gian eo hẹp để mua sắm. Công tác hoàn thuế giá trị gia tăng cho khách du lịch mua sắm khi trở về nước thì đang ở mức độ sơ khai, còn nhiều bất cập, ít người tận dụng được.
Trong khi đó, các quốc gia như Singapore, Nhật Bản, Thái Lan… đang làm rất tốt và ngày càng cải thiện các chính sách, giải pháp hoàn thuế cho khách du lịch bằng một hệ thống tiện lợi. Nhờ đó, nhắc đến thiên đường mua sắm, du khách nghĩ ngay tới Singapore, Thái Lan, thậm chí là Trung Quốc, nhưng không ai nhắc tới Việt Nam.
Mặt khác, các chính sách ưu tiên, ưu đãi, khuyến khích cho du lịch lại quá hạn hẹp. Kể từ khi được đề xuất cho đến nay, các bất cập từ quỹ đất để hình thành các điểm bán trong thành phố, hệ thống factory outlet gần thành phố hoặc vùng ngoại ô… cho tới chính sách miễn thuế, giảm thuế, hệ thống hoàn thuế GTGT tại chỗ ở những điểm mua sắm với những thủ tục đơn giản, dễ dàng… vẫn chưa được tháo gỡ.
Điểm đến mua sắm Việt Nam vẫn chưa thể hình thành. Muốn du lịch phát triển thì phải có những cụm tổ hợp dịch vụ vui chơi, giải trí vô cùng đa dạng, tạo ra sức hút rất lớn và doanh thu “khủng”. Việt Nam đang rất thiếu những nơi như vậy để đáp ứng nhu cầu về thời gian và tiêu tiền của du khách một cách an toàn, văn minh.
