Việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ tại biên giới từ lâu đã được xem là một trong những tuyến phòng thủ quan trọng trong cuộc chiến chống hàng giả, hàng nhái và các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển nhanh chóng của thương mại quốc tế, thương mại điện tử và các phương thức vận chuyển hiện đại, yêu cầu đặt ra đối với cơ quan thực thi ngày càng cao.
Tại tọa đàm “Bước chuyển quan trọng trong thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại biên giới” do Tạp chí Kinh tế-Tài chính và Cục Hải quan phối hợp tổ chức, các chuyên gia đánh giá Thông tư số 06/2026/TT-BTC của Bộ Tài chính (sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư số 13/2015/TT-BTC ngày 30/1/2015 của Bộ trưởng Tài chính quy định về kiểm tra, giám sát, tạm dừng làm thủ tục hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu có yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ; kiểm soát hàng giả và hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư số 13/2020/TT-BTC) đã mở ra một giai đoạn mới trong công tác thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại khu vực cửa khẩu.
Cải cách thủ tục và chuyển đổi số
Theo ông Đào Duy Tám, Trưởng ban Giám sát quản lý về hải quan (Cục Hải quan), Thông tư số 06/2026/TT-BTC được xây dựng trên cơ sở sửa đổi, bổ sung các quy định tại Thông tư số 13/2015/TT-BTC và Thông tư số 13/2020/TT-BTC nhằm đáp ứng yêu cầu cải cách thủ tục hành chính, chuyển đổi số và thực hiện các nghị quyết lớn của Trung ương, Chính phủ về phát triển kinh tế tư nhân, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số.
Một trong những điểm nổi bật của thông tư là việc cắt giảm đáng kể các thành phần hồ sơ. Doanh nghiệp không còn phải nộp bản sao văn bằng bảo hộ hoặc giấy chứng nhận đăng ký quyền sở hữu trí tuệ khi dữ liệu này đã được tích hợp và có thể tra cứu trực tuyến trên hệ thống chính thức của Cục Sở hữu trí tuệ. Bên cạnh đó, quy định về hợp pháp hóa lãnh sự đối với giấy ủy quyền của chủ sở hữu quyền cho người đại diện cũng được bãi bỏ. Đây là một cải cách hành chính mạnh mẽ, giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí, thời gian đi lại và các thủ tục giấy tờ phức tạp từ nước ngoài về Việt Nam.
Cơ chế chủ động tạm dừng thủ tục hải quan
Nếu như trước đây cơ quan hải quan chủ yếu thực hiện việc tạm dừng làm thủ tục hải quan trên cơ sở đơn đề nghị của chủ thể quyền kèm khoản tiền ký quỹ theo quy định, thì nay cơ chế chủ động đã được xác lập rõ ràng hơn. Theo đó, cơ quan hải quan có thể chủ động tạm dừng làm thủ tục đối với hàng hóa có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, giả mạo nhãn hiệu, giả mạo chỉ dẫn địa lý hoặc hàng hóa sao chép lậu mà không cần chờ yêu cầu từ chủ thể quyền.
Sự thay đổi này được đánh giá là bước chuyển từ tư duy quản lý dựa trên hồ sơ sang quản lý dựa trên dữ liệu, thông tin tình báo và phân tích rủi ro. Theo ông Đào Duy Tám, cơ chế mới giúp giảm đáng kể gánh nặng thủ tục cho chủ thể quyền khi không còn phải thực hiện ký quỹ tương đương 20% trị giá lô hàng như trước đây, tạo điều kiện thuận lợi cho các chủ quyền trong việc bảo vệ tài sản của mình. Ông Đào Duy Tám cho biết, cơ chế này cũng đặt ra yêu cầu đối với cơ quan Hải quan khi trong thời hạn 10 ngày phải đưa ra quyết định xác thực chuyên sâu, bảo đảm tính minh bạch, công khai và công bằng đối với các bên liên quan.
Số hóa và kiểm soát thương mại điện tử
Bên cạnh đó, Thông tư số 06/2026/TT-BTC quy định việc số hóa các chỉ tiêu thông tin trên tờ khai và đơn đề nghị. Hình ảnh sản phẩm được sử dụng trong hồ sơ thay cho một số nội dung mô tả bằng văn bản giấy, tạo điều kiện thuận lợi cho việc quản lý bằng thuật toán. Đáng chú ý, quy định mới về kiểm soát hàng hóa qua giao dịch thương mại điện tử đã cung cấp cơ sở pháp lý vững chắc để ngăn chặn hàng giả, hàng vi phạm SHTT len lỏi qua các gói hàng nhỏ lẻ, dịch vụ bưu chính và chuyển phát nhanh vốn đang tăng trưởng chóng mặt.
Tăng cường phối hợp giữa các cơ quan và doanh nghiệp
Các chuyên gia cho rằng để các quy định mới phát huy hiệu quả, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan thực thi và cộng đồng doanh nghiệp. Ông Trần Lê Hồng, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết, nhận thức của doanh nghiệp về quyền sở hữu trí tuệ đang có những chuyển biến tích cực. Nhiều doanh nghiệp đã quan tâm hơn đến việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và coi đây là một yếu tố gắn với hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Theo ông Trần Lê Hồng, việc phối hợp giữa Hải quan, Công an, Quản lý thị trường và cơ quan sở hữu trí tuệ có vai trò quan trọng trong công tác phát hiện và xử lý vi phạm. Việc chia sẻ dữ liệu, thông tin về các đối tượng vi phạm giúp các cơ quan chức năng có thêm cơ sở phục vụ hoạt động kiểm tra, giám sát và xử lý theo quy định. Ông Trần Lê Hồng cho biết thêm, hằng năm Cục Sở hữu trí tuệ cung cấp nhiều ý kiến chuyên môn để hỗ trợ các cơ quan thực thi trong việc xác định dấu hiệu vi phạm và phân biệt hàng hóa chính hãng với hàng hóa giả mạo.
Ở góc độ chuyên gia pháp lý, ông Lê Xuân Lộc, Giám đốc Sở hữu trí tuệ, Công ty Luật TNHH T&G đánh giá việc quy định các chỉ tiêu dữ liệu điện tử trong hồ sơ là cơ sở để doanh nghiệp kết nối đồng bộ với Cổng thông tin một cửa quốc gia. Theo ông Lê Xuân Lộc, sự khác biệt trong nhận thức giữa doanh nghiệp Việt Nam và doanh nghiệp nước ngoài về thực thi quyền sở hữu trí tuệ đang dần thu hẹp. Nếu như các doanh nghiệp nước ngoài từ lâu đã coi việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ là hoạt động gắn với bảo vệ người tiêu dùng và thị trường, thì hiện nay nhiều doanh nghiệp Việt Nam cũng đang quan tâm hơn đến việc bảo vệ tài sản trí tuệ của mình.
Theo ông Lộc, việc trước mắt doanh nghiệp cần chủ động nâng cấp hạ tầng công nghệ và chỉ định nhân sự chuyên môn phụ trách nhóm nhãn hiệu để phản hồi các yêu cầu từ cơ quan Hải quan trong thời điểm vàng 8 giờ. Việc cơ quan Hải quan chủ động tạm dừng thủ tục không làm nhẹ đi vai trò của doanh nghiệp, mà ngược lại, đòi hỏi doanh nghiệp phải nâng cao trách nhiệm phối hợp trong việc cung cấp thông tin kỹ thuật, tài liệu hướng dẫn phân biệt hàng thật-hàng giả.
Theo số liệu được nêu tại tọa đàm, từ ngày 7/5/2026 đến ngày 22/5/2026, các cơ quan chức năng trên cả nước đã phát hiện và xử lý 1.157 vụ việc vi phạm liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ, trong đó có 20 vụ án hình sự được khởi tố. Đối với lực lượng Hải quan, từ ngày 6/5/2026 đến ngày 28/5/2026 đã phát hiện 38 vụ việc vi phạm pháp luật về sở hữu trí tuệ, tập trung tại các khu vực cửa khẩu biên giới đất liền và cảng biển.
Lực lượng hải quan triển khai đợt cao điểm kiểm soát, đấu tranh chống buôn lậu, hàng giả và hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Điển hình, ngày 27/5/2026, Chi cục Điều tra chống buôn lậu phối hợp với Hải quan cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị phát hiện 17 kiện hàng có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, gồm khoảng 4.000 thắt lưng, 200 đôi giày và 500 túi xách mang các nhãn hiệu quốc tế. Trước đó, ngày 22/5/2026, Chi cục Hải quan khu vực V đã thực hiện thủ tục tạm giữ lô hàng gồm 264 ổ cứng mang nhãn hiệu Seagate có tổng trị giá khai báo hơn 3,5 tỷ đồng để xác minh theo quy định.
Các ý kiến tại tọa đàm cho rằng việc tăng cường ứng dụng công nghệ, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan chức năng và nâng cao sự chủ động của doanh nghiệp sẽ góp phần nâng cao hiệu quả thực thi quyền sở hữu trí tuệ trong hoạt động xuất nhập khẩu thời gian tới.
