Bí ẩn quyền lực Iran: Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei vắng bóng trong đàm phán với Mỹ
Trong khi ngoại giao Mỹ - Iran đang diễn ra ráo riết, sự vắng bóng đầy bí ẩn của tân Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei sau khi cha ông bị ám sát đang làm dấy lên những nghi ngại lớn về vai trò thực sự của ông trong các quyết sách quốc gia. Điều này đặt ra câu hỏi quan trọng: Ai thực sự đang nắm quyền điều hành tại Tehran?
Mê cung quyền lực và sự im lặng của lãnh tụ
Trong nhiều thập kỷ, cố Đại giáo chủ Ali Khamenei là giọng nói hiện diện khắp nơi trong quá trình ra quyết định của Iran. Hầu như không một tuần nào trôi qua mà thiếu vắng bài phát biểu, phán quyết hay sự can thiệp đúng lúc của ông. Suốt thời kỳ đàm phán hạt nhân Tehran thời Obama, ông luôn hiện diện nổi bật, đôi khi còn gây khó dễ cho chính các nhà ngoại giao của mình.
Tuy nhiên, cục diện đã thay đổi hoàn toàn sau khi ông bị ám sát, theo đó là việc bổ nhiệm chóng vánh con trai ông, Ali Mojtaba, lên kế vị. Đến nay, người dân Iran vẫn chưa từng nhìn thấy hay nghe thấy tiếng của nhà lãnh đạo mới. Thông điệp đầu tiên được cho là của ông được một phát thanh viên truyền hình nhà nước đọc lại trên nền một bức ảnh tĩnh.
Ba trụ cột quyền lực và cơ chế ra quyết định phức tạp
Vai trò thực sự của Khamenei "con" hiện là một dấu hỏi lớn: Liệu ông có đang trực tiếp điều hành, đặt ra các giới hạn đàm phán, hay vị trí lãnh tụ tối cao về mặt chức năng đang bị bỏ trống? Theo giới quan sát quốc tế, quyền lực tại Iran không định hình theo một khối duy nhất mà luân chuyển linh hoạt giữa giới giáo sĩ, các chỉ huy quân sự và giới tinh hoa chính trị.
Hiện tại, bộ máy quyền lực của Iran được vận hành dựa trên ba trụ cột chính:
- Chính phủ chính thức do Tổng thống Masoud Pezeshkian đứng đầu, với Ngoại trưởng Abbas Araghchi là gương mặt đại diện trên chính trường quốc tế.
- Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) là trụ cột quân sự nắm giữ quyền lực áp đảo, chi phối chính sách đối ngoại và an ninh nội bộ.
- Mạng lưới quan chức cấp cao phi chính thức đóng vai trò trung gian điều phối giữa chính phủ và lãnh đạo Tối cao, với Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf là nhân vật nổi bật hiện nay.
Đàm phán bế tắc và những nghi vấn về sức khỏe lãnh tụ
Sự bế tắc tại cuộc đàm phán Islamabad tuần trước là minh chứng rõ nhất cho cơ chế ra quyết định phức tạp này. Dù Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf đã dẫn đầu phái đoàn 71 người đối thoại xuyên đêm suốt 21 giờ, kết quả vẫn là một con số không tròn trĩnh. Phó Tổng thống Mỹ JD Vance nhận định: Phái đoàn Iran thiếu thẩm quyền quyết định cuối cùng.
Theo The Times, hiện vẫn tồn tại những nghi vấn về vai trò điều hành thực tế của ông Khamenei. Tình báo Mỹ và Israel đưa ra những nhận định trái chiều: một số cho rằng ông đã mất khả năng điều hành sau cuộc không kích, số khác lại khẳng định ông vẫn đang kiểm soát chặt chẽ tiến trình đàm phán.
Hôm 16/4, Thứ trưởng Ngoại giao Iran Saeed Khatibzadeh khẳng định với hãng tin ISNA rằng lãnh tụ tối cao đang ở trong "tình trạng sức khỏe hoàn hảo" và "kiểm soát hoàn toàn tình hình". Ông Khatibzadeh cũng cho biết lãnh tụ Khamenei "đang ở văn phòng làm việc", trong bối cảnh các cuộc không kích của Israel và Mỹ tạm thời chấm dứt theo thỏa thuận ngừng bắn.
Phản ứng của Mỹ và triển vọng hòa bình
Trong cuộc phỏng vấn với Fox Business, cựu Tổng thống Mỹ Donald Trump nhận định về ban lãnh đạo mới của Iran: "Đó là một chế độ mới. Thành thực mà nói, họ khá thực tế. So với trước đây, họ thực sự rất biết điều". Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng đây là nỗ lực đánh bóng thành tựu "thay đổi chế độ" của ông.
Thực tế, 40 ngày oanh kích của Mỹ và Israel không làm suy yếu mà còn củng cố quyền lực cho phe cứng rắn và giới quân sự Iran. Dù chịu tổn thất nặng nề, Tehran vẫn chứng minh khả năng gây hỗn loạn thương mại toàn cầu và đẩy giá xăng tại Mỹ tăng vọt.
Bất chấp những ẩn số quanh vai trò của tân Lãnh tụ tối cao, nỗ lực đàm phán dựa trên quyền lợi tương xứng đang thắp lên hy vọng về một lối thoát ngoại giao thực chất. Việc hai bên chuyển hướng sang một bản ghi nhớ tạm thời không chỉ giúp duy trì sự ổn định ngắn hạn, mà còn có thể trở thành nền tảng quan trọng để phá vỡ bế tắc chiến lược, mở ra cơ hội cho một nền hòa bình bền vững hơn tại khu vực Trung Đông.
