Rạn nứt Tehran: Xung đột nội bộ Iran phức tạp hóa nỗ lực ngoại giao của Mỹ tại eo biển Hormuz
Tình hình căng thẳng tại eo biển Hormuz đang phản ánh sự chia rẽ sâu sắc giữa phe ôn hòa và phe cứng rắn trong nội bộ Iran, gây khó khăn cho các nỗ lực ngoại giao của Mỹ nhằm kết thúc cuộc chiến với một chiến thắng rõ ràng. Theo các chuyên gia, mâu thuẫn này không chỉ làm trầm trọng thêm xung đột mà còn cho thấy những thách thức chính trị lớn mà Tehran phải đối mặt.
Diễn biến trái chiều tại eo biển Hormuz
Vào ngày 17/4, Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiệt liệt hoan nghênh thông báo từ Iran rằng eo biển Hormuz đã hoàn toàn mở cửa và sẵn sàng cho lưu thông tự do. Thông báo này được đưa ra bởi Ngoại trưởng Iran Abbas Araqchi, người ám chỉ việc mở cửa hoàn toàn và cho biết Iran sẽ điều phối các tuyến đường vận chuyển. Tuy nhiên, chỉ 24 giờ sau, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) đã tuyên bố đóng cửa eo biển một lần nữa, viện dẫn lý do Mỹ tiếp tục phong tỏa các cảng Iran.
Theo Wall Street Journal, việc Iran nhanh chóng đảo ngược quyết định này dường như phơi bày mâu thuẫn giữa phe lãnh đạo chính trị và phe cứng rắn trong quân đội. Tình huống này nhấn mạnh những khó khăn mà Washington phải đối mặt khi cố gắng đạt được nhượng bộ, cho phép kết thúc cuộc chiến với một chiến thắng rõ ràng.
Phe ôn hòa Iran đối mặt với sự phản kháng
Bên trung gian hòa giải cho biết Mỹ và Iran đã thể hiện một số dấu hiệu linh hoạt trong đàm phán, trong khi ông Trump tuyên bố sắp đạt được thỏa thuận “trong vài ngày tới”. Tuy nhiên, sự việc ở eo biển Hormuz cho thấy những người sẵn lòng thỏa hiệp có thể không nhận được sự ủng hộ từ phe cứng rắn mới nổi ở Iran.
Mohamed Amersi, thành viên Hội đồng Cố vấn Toàn cầu của Trung tâm Wilson, nhận định: “Phương Tây cho rằng Iran có chuỗi mệnh lệnh và cấp bậc rõ ràng. Ví dụ, họ đàm phán với Bộ Ngoại giao, Bộ trình lên cấp cao nhất và đưa ra quyết định, thế là ổn. Nhưng trong tình huống căng thẳng như hiện nay, những bên kiểm soát vũ khí thường thắng thế trong các cuộc tranh luận.”
Ông Araghchi, một nhà ngoại giao kỳ cựu và tương đối thực dụng, đã đưa ra thông báo như một nỗ lực thể hiện sự cởi mở với thỏa hiệp vào thời điểm lệnh ngừng bắn hai tuần sắp hết hạn. Michael Singh, cựu Giám đốc cấp cao về vấn đề Trung Đông tại Hội đồng An ninh Quốc gia, cho rằng tuyên bố này nhằm khơi thông đàm phán hơn là giải tỏa tắc nghẽn ở eo biển Hormuz.
Phản ứng dữ dội từ phe cứng rắn
Động thái của ông Araghchi ngay lập tức bị chỉ trích ở Iran. Cùng đêm đó, một người tự xưng là thành viên hải quân thuộc IRGC phát đi thông điệp trên đài phát thanh hàng hải rằng eo biển Hormuz vẫn đóng cửa và các tàu cần xin phép. Thông điệp này nhấn mạnh: “Chúng tôi sẽ mở cửa theo lệnh của Lãnh tụ tối cao Imam Khamenei, chứ không phải theo những dòng tweet.”
Hãng thông tấn Tasnim, có liên hệ với IRGC, cũng lên án mạnh mẽ Ngoại trưởng Araghchi vì công bố chính sách trên mạng xã hội. Nghị sĩ Morteza Mahmoudi thậm chí còn kêu gọi cách chức ông Araghchi, cho rằng tuyên bố làm giảm giá dầu và tặng quà cho Mỹ.
Quyết tâm vắt kiệt lợi thế địa lý
Vào ngày 11/4, Bộ Chỉ huy quân sự liên hợp Iran chính thức tuyên bố eo biển bị đóng cửa. Cơ quan Điều hành Thương mại Hàng hải Anh (UKMTO) nhận được báo cáo về việc một tàu chở dầu ngoài khơi Oman bị các tàu chiến IRGC tiếp cận và nổ súng, mặc dù không có thương vong. Một tàu container khác cũng bị hư hại do trúng vật thể lạ.
Một chủ tàu chia sẻ đoạn ghi âm, trong đó Hải quân IRGC cảnh báo mọi nỗ lực vượt qua eo biển mà không được phép “sẽ vấp phải phản ứng dữ dội và sẽ bị tiêu diệt”. Một cố vấn cấp cao của lực lượng bán quân sự ở Tehran tiết lộ IRGC tức giận vì ông Araghchi đã không phối hợp trước khi đưa ra thông báo.
Danny Citrinowicz, thành viên Hội đồng Đại Tây Dương, nhận định: “Giờ thì ai cũng biết nếu có xung đột trong tương lai, đóng cửa eo biển sẽ là điều đầu tiên trong chiến lược của Iran. Không gì có thể đánh bại yếu tố địa lý.” Địa lý trở thành yếu tố then chốt trong cuộc chiến Mỹ - Iran, với Tehran quyết tâm vắt kiệt lợi thế này.
Thách thức chính trị và sự rời rạc nội bộ
Trita Parsi, Phó chủ tịch điều hành Viện Quincy về Quản trị Nhà nước có trách nhiệm, cho biết: “Phe cứng rắn có thái độ phản kháng mạnh mẽ trước một thỏa thuận với Mỹ, dẫn tới một thách thức chính trị lớn.” Trong khi đó, Ali Vaez, người đứng đầu dự án Iran tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế, nhận định phản ứng dữ dội nhằm đáp trả việc Mỹ vẫn phong tỏa eo biển dù Iran đã mở cửa Hormuz.
Sự kiện tại eo biển Hormuz lặp lại tình huống hồi đầu cuộc chiến, khi Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian xin lỗi về các cuộc tấn công vào các nước láng giềng vùng Vịnh và cam kết giảm bớt tần suất, nhưng ngay lập tức bị các phe cứng rắn công khai phản đối. Giới lãnh đạo và quân đội Iran phản ứng nhanh chóng trước diễn biến chiến trường, nhưng đôi khi gặp khó khăn trong việc duy trì thông tin liên lạc sau các vụ ám sát.
Saeid Golkar, chuyên gia về cơ quan an ninh của Iran tại Đại học Tennessee, kết luận: “Vì người đứng đầu đã ra đi, cuộc chiến giữa các phe phái đã bắt đầu.” Sự rời rạc nội bộ này càng làm phức tạp thêm nỗ lực ngoại giao của Mỹ, đặt ra những câu hỏi về tương lai của khu vực Trung Đông.
