Theo Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), thể thao hiện đại không chỉ là cuộc chơi của thể lực mà còn là sân chơi của trí tuệ và công nghệ. Những sản phẩm như giày marathon tối ưu lực cản, hệ thống camera VAR hỗ trợ trọng tài tại V-League, hay phần mềm phân tích dữ liệu sinh trắc học cầu thủ đều là kết quả của đổi mới sáng tạo và được bảo vệ bởi hệ thống sở hữu trí tuệ. Sở hữu trí tuệ đóng vai trò như 'bà đỡ' mát tay, bảo đảm các cá nhân, tổ chức đầu tư hàng tỷ đồng vào công nghệ thể thao sẽ thu được lợi nhuận, từ đó tạo động lực phá vỡ những giới hạn mới.
Thực trạng và thách thức
Tại Việt Nam, số lượng đăng ký nhãn hiệu, sự tham gia chủ động của doanh nghiệp trong nước, và việc các câu lạc bộ thể thao quan tâm đến bảo hộ thương hiệu cho thấy tài sản trí tuệ đang dần được nhận diện như một nguồn lực kinh tế. Tuy nhiên, trong kinh tế số, vòng đời sản phẩm ngắn khiến chậm trễ có thể mất cơ hội kinh doanh. Một doanh nghiệp sản xuất thiết bị thể thao không thể chờ 2-3 năm để có bằng sáng chế vì khi đó công nghệ đã lỗi thời. Thách thức đặt ra là làm thế nào để thể thao và công nghệ thực sự trở thành 'gà đẻ trứng vàng' trong điều kiện thực tiễn Việt Nam.
Bốn giải pháp chiến lược
Lãnh đạo Cục Sở hữu trí tuệ cam kết đồng hành cùng doanh nghiệp trên mọi đường đua sáng tạo. Cơ quan này đang chuyển dịch chiến lược từ 'bảo hộ phòng ngự' sang 'thương mại hóa chủ động' thông qua bốn giải pháp cụ thể:
1. Cơ chế thử nghiệm (sandbox) cho vay vốn bằng tài sản trí tuệ
Cục đang phối hợp Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam thiết kế cơ chế sandbox về định giá và thế chấp tài sản trí tuệ. Hiện nay, doanh nghiệp muốn vay vốn ngân hàng thường phải thế chấp nhà xưởng, đất đai, trong khi thương hiệu và sáng chế mới là tài sản giá trị nhất. Cơ chế mới sẽ cho phép Giấy chứng nhận nhãn hiệu hay Bằng độc quyền sáng chế trở thành tài sản bảo đảm được ngân hàng chấp nhận.
2. Bảo hiểm sở hữu trí tuệ mang tính chính sách
Cục tham mưu xây dựng cơ chế 'Bảo hiểm Sở hữu trí tuệ mang tính chất chính sách' (Policy-based Insurance) với sự bảo lãnh, hỗ trợ rủi ro từ Nhà nước. Đây là 'tấm nệm' an toàn giúp doanh nghiệp công nghệ, thể thao mạnh dạn vươn ra thị trường quốc tế mà không sợ phá sản vì các vụ kiện pháp lý. Ví dụ, một start-up Việt Nam phát triển phần mềm AI phân tích chiến thuật bóng đá muốn xuất khẩu sang châu Âu sẽ đối mặt rủi ro kiện vi phạm bản quyền. Bảo hiểm sẽ chi trả chi phí pháp lý, giảm thiểu rủi ro tài chính.
3. Bảo hộ bản quyền dữ liệu cho AI
Cục nghiên cứu và đề xuất quy định mới về bảo hộ bản quyền dữ liệu đào tạo (data training) cho trí tuệ nhân tạo. Ví dụ, hệ thống AI 'học' các trận đấu để đưa ra giáo án huấn luyện, nhưng ai sở hữu dữ liệu đó và ai là tác giả của giáo án do AI tạo ra? Quy định mới nhằm đảm bảo pháp luật không bị tụt lại so với tốc độ phát triển công nghệ. Đồng thời, Cục đẩy mạnh số hóa để rút ngắn thời gian cấp bằng cho sáng chế công nghệ cao.
4. Giáo dục sở hữu trí tuệ trong trường học
Cục phối hợp Học viện WIPO đưa nội dung sở hữu trí tuệ và đổi mới sáng tạo vào trường học theo cách dễ hiểu, thực tế. Mục tiêu không chỉ dạy kiến thức mà còn hình thành tư duy làm chủ cho thế hệ trẻ, giúp các em hiểu giá trị quyền hình ảnh, biết tạo ra tài sản trí tuệ và tôn trọng bản quyền. Đây là cách tiếp cận lâu dài, xây dựng thói quen đúng ngay từ đầu, tạo nền tảng bền vững cho thị trường và ngành công nghiệp thể thao tương lai.
Hà Linh
