Sự thiếu hụt trầm trọng nhân lực ngành điều dưỡng đang đặt ra yêu cầu cấp bách về việc thu hút tuyển sinh và đào tạo người học tại các trường đại học và cao đẳng. Tỷ lệ điều dưỡng trên một vạn dân tại Việt Nam hiện thấp hơn nhiều so với các nước trong khu vực và thế giới.
Thực trạng thiếu hụt điều dưỡng tại Việt Nam
Theo tiến sĩ Vương Ánh Dương, Phó cục trưởng Cục Quản lý khám chữa bệnh, Bộ Y tế, Việt Nam hiện chỉ có khoảng 14-15 điều dưỡng trên một vạn dân. Trong khi đó, Nghị quyết 20 của Ban Chấp hành Trung ương năm 2017 đặt mục tiêu đến năm 2025 đạt 25 điều dưỡng trên một vạn dân và đến năm 2030 là 33 điều dưỡng. So sánh với các nước trong khu vực, Thái Lan có khoảng 20-25, Malaysia 30-35, Singapore trên 70, còn các nước OECD trung bình từ 80-120. Điều này cho thấy Việt Nam đang phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt điều dưỡng cả về số lượng, cơ cấu và chất lượng chuyên môn.
Khảo sát của Cục Quản lý khám chữa bệnh cho thấy, trong cùng một ca trực, trung bình một điều dưỡng tại khoa hồi sức tích cực phải chăm sóc từ 3-4 bệnh nhân. Khi số lượng điều dưỡng không đủ, người bệnh không được theo dõi và chăm sóc toàn diện, liên tục. Nhiều bệnh viện vẫn phải huy động người nhà bệnh nhân tham gia hỗ trợ chăm sóc hàng ngày.
Khó khăn trong tuyển sinh ngành điều dưỡng
Hiện nay, Việt Nam có hơn 100 cơ sở đào tạo điều dưỡng, nhưng không phải trường nào cũng tuyển đủ chỉ tiêu hàng năm. Năm 2025, nhiều trường phải tuyển bổ sung ngành điều dưỡng, như Trường Đại học Y Dược (Đại học Huế) với 65 chỉ tiêu, Trường Đại học Y Dược Thái Bình 86 chỉ tiêu, Trường Đại học Y Dược Hải Phòng 60 chỉ tiêu. Đặc biệt, Trường Đại học Tây Nguyên tuyển 34 chỉ tiêu ngành điều dưỡng theo phương thức xét điểm thi tốt nghiệp nhưng không có thí sinh nào nhập học, tổng chỉ tiêu các phương thức là 48 thì chỉ có khoảng 41 thí sinh nhập học. Các trường như Đại học Phenikaa, Đại học Duy Tân, Đại học Văn Lang, Quốc tế Hồng Bàng, Nguyễn Tất Thành, Tân Tạo cũng phải tuyển bổ sung. Ở bậc cao đẳng, số lượng người học ngành điều dưỡng cũng giảm mạnh. Tiến sĩ Lê Lâm, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Đại Việt Sài Gòn, cho biết cách đây khoảng chục năm, thí sinh đăng ký ngành này rất đông, nhưng hiện tại người học giảm từ 50-70% dù nhu cầu nhân lực tăng do hệ thống bệnh viện tư phát triển và bệnh viện công nâng cấp mở rộng.
Nguyên nhân thiếu hụt nhân lực điều dưỡng
Áp lực công việc và định kiến xã hội
Nghiên cứu của giảng viên Phạm Dương Thanh Tâm và Nguyễn Thị Thảo Ngọc, Khoa Điều dưỡng - Kỹ thuật y học Trường Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch, chỉ ra rằng hầu hết sinh viên các ngành điều dưỡng, dược và y khoa đều cho rằng nghề điều dưỡng vất vả và áp lực nhất trong hệ thống y tế. Định kiến về ngành điều dưỡng chịu ảnh hưởng sâu sắc từ gia đình, truyền thông và môi trường. Sinh viên cho rằng ngành điều dưỡng thiếu vai trò lãnh đạo và cơ hội thăng tiến, hình ảnh người điều dưỡng bị lu mờ và ít được ghi nhận.
Chế độ đãi ngộ chưa tương xứng
Tiến sĩ Nguyễn Thị Phương Uyên, Phó khoa Điều dưỡng - Hộ sinh Trường Đại học Quốc tế Hồng Bàng, nêu nguyên nhân thiếu hụt điều dưỡng đến từ chế độ đãi ngộ và mức lương chưa tương xứng, lương khởi điểm của điều dưỡng mới ra trường tại bệnh viện công lập còn thấp. Áp lực công việc lớn do thiếu nhân lực, phải chăm sóc nhiều bệnh nhân hơn tiêu chuẩn, cùng với áp lực từ người nhà và trực đêm dẫn đến kiệt sức. Vị thế xã hội chưa được nhìn nhận đúng, nhiều người cho rằng bác sĩ ra y lệnh còn điều dưỡng chỉ làm theo.
Cơ hội và thách thức cho người học
Mặc dù có nhiều e ngại, nhưng theo tiến sĩ Uyên, vẫn có nhóm thí sinh yêu ngành do xã hội trọng dụng và dễ kiếm việc làm, đặc biệt là cơ hội chuyển dịch lao động quốc tế. Các em có thể đến các thị trường lớn như Đức, Nhật Bản, Canada, Úc, Đài Loan với nhiều chương trình học bổng, tuyển dụng mức lương cao và cơ hội định cư rõ ràng. Tiến sĩ Lưu Nguyễn Đức Hạnh, Phó khoa Điều dưỡng Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, cũng cho biết nhiều bạn trẻ nhận thấy điều dưỡng là công việc ổn định, nhu cầu xã hội lớn và vị thế người điều dưỡng trong y tế hiện đại đã được nâng tầm, không còn đơn thuần là người hỗ trợ mà là cộng sự quan trọng.
Giải pháp đột phá để thu hút và giữ chân nhân lực
Cải thiện chương trình đào tạo
Tiến sĩ Đức Hạnh nhấn mạnh chương trình học của các trường phải bám sát thực tế, chú trọng kỹ năng lâm sàng. Giảng viên giàu kinh nghiệm và tâm huyết để truyền lửa nghề cho sinh viên. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa đơn vị đào tạo và cơ sở thực tập. Khi sinh viên thấy cơ hội việc làm rộng mở, thu nhập ổn định và môi trường chuyên nghiệp, các em sẽ tự tin theo đuổi nghề.
Chính sách lương và phụ cấp
Tiến sĩ Nguyễn Thị Anh, Phó khoa Điều dưỡng - Hộ sinh Trường Đại học Quốc tế Hồng Bàng, đề xuất Bộ Y tế và các cơ quan ban ngành cần tăng lương cơ bản, tăng phụ cấp ưu đãi nghề, đặc biệt là phụ cấp trực đêm và phụ cấp độc hại riêng cho khối điều dưỡng. Đẩy mạnh truyền thông để xã hội hiểu điều dưỡng là ngành khoa học chăm sóc độc lập, phối hợp bình đẳng với bác sĩ. Cải thiện môi trường làm việc, giảm tải thủ tục hành chính bằng ứng dụng công nghệ thông tin để điều dưỡng tập trung vào chuyên môn.
Hỗ trợ học phí và học bổng
Nhà nước có thể cân nhắc miễn giảm học phí hoặc cấp học bổng cho sinh viên theo học ngành điều dưỡng để thu hút học sinh nộp hồ sơ.
Định hướng phát triển lâu dài
Tiến sĩ Vương Ánh Dương nhận định cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp căn cơ. Về nhân lực, cần xác định rõ khối lượng và tính đặc thù công việc để xây dựng định mức và vị trí việc làm phù hợp, làm cơ sở tăng cường tuyển dụng. Tiếp tục chuẩn hóa trình độ đào tạo theo hướng nâng chuẩn và chuyên sâu, khuyến khích điều dưỡng học liên thông lên đại học, sau đại học và thúc đẩy đào tạo chuyên khoa sâu. Tăng cường đào tạo kỹ năng mềm, đạo đức nghề nghiệp và ứng dụng công nghệ trong chăm sóc người bệnh. Chính sách và điều kiện làm việc là yếu tố then chốt để giữ chân và tạo động lực cho điều dưỡng. Cần tiếp tục cải thiện chế độ tiền lương, phụ cấp ưu đãi và phúc lợi, xây dựng môi trường làm việc an toàn, lành mạnh để đảm bảo đời sống vật chất và tinh thần cho điều dưỡng.
