Giữa vùng sa mạc khắc nghiệt nhất Bắc Mỹ, một loài cá nhỏ bé đã sống cô lập hàng nghìn năm trong hang nước sâu bí ẩn. Từng nhiều lần đứng trước nguy cơ tuyệt chủng, loài cá này đang được các nhà khoa học nỗ lực giành giật sự sống từng ngày.
Loài cá độc nhất vô nhị
Cá pupfish Hang Quỷ (Cyprinodon diabolis) sinh sống tại Thung lũng Chết, bang Nevada, Mỹ. Loài cá này được nhiều nhà nghiên cứu gọi là "loài cá cô độc nhất hành tinh". Chúng chỉ dài khoảng 2-3 cm, cá đực có màu xanh ánh kim, cá cái mang sắc ô liu sẫm. Kích thước nhỏ bé và vẻ ngoài khiêm tốn khiến chúng dễ bị bỏ qua, nhưng lịch sử tiến hóa của chúng lại khiến giới khoa học kinh ngạc.
Môi trường sống khắc nghiệt
Toàn bộ sinh mệnh của loài cá này chỉ phụ thuộc vào một bệ đá nước nông rộng khoảng 20 mét vuông trong Hang Quỷ. Hang Quỷ thực chất là một giếng đá vôi thẳng đứng, độ sâu đã vượt quá 137 mét nhưng chưa xác định được đáy thực sự. Nước trong hang duy trì nhiệt độ khoảng 33 độ C quanh năm, lượng oxy hòa tan cực thấp, gần chạm ngưỡng sinh tồn của nhiều sinh vật thủy sinh.
Các nghiên cứu địa chất và di truyền học cho thấy tổ tiên của chúng có thể bị lũ cuốn vào Hang Quỷ cách đây từ 5.000 đến 10.000 năm. Sau biến động địa chất, quần thể này bị cô lập hoàn toàn, không có kẻ săn mồi, đối thủ cạnh tranh hay trao đổi gene với bất kỳ quần thể nào khác. Chính sự cô lập đã tạo nên một loài cá đặc biệt, nhưng cũng để lại hệ lụy nghiêm trọng.
Nguy cơ tuyệt chủng do cận huyết
Một nghiên cứu hệ gene công bố năm 2025 cho thấy mức độ tương đồng gene giữa các cá thể lên tới 58%. Điều này phản ánh tình trạng cận huyết kéo dài, khiến nguồn gene nghèo nàn và khả năng thích nghi với thay đổi môi trường cực kỳ hạn chế. Chỉ một thay đổi nhỏ trong điều kiện sinh tồn cũng có thể khiến quần thể lao dốc nhanh chóng.
Thảm họa từ con người và thiên nhiên
Vào đêm 30/4/2016, ba thanh niên say rượu vượt rào bảo vệ xuống bơi trong hang, giẫm đạp lên bãi đá sinh sản, khuấy tung lớp tảo và làm ô nhiễm nguồn nước. Hậu quả, quần thể cá lao dốc, có thời điểm chỉ còn khoảng 38 cá thể. Các nhà bảo tồn mất tới 8 năm để phục hồi số lượng lên 212 cá thể vào mùa xuân năm 2024.
Tuy nhiên, từ cuối năm 2024 đến đầu năm 2025, hai trận động đất lớn tại California và bán đảo Kamchatka tạo ra sóng dao động mạnh trong Hang Quỷ, sóng cao gần 2 mét xé rách thảm tảo tự nhiên đúng mùa sinh sản, cuốn trôi nhiều trứng cá và làm suy giảm nguồn thức ăn. Đến tháng 3/2025, số lượng cá ngoài tự nhiên chỉ còn 20-38 cá thể.
Nỗ lực bảo tồn chưa từng có
Trước tình thế ngàn cân treo sợi tóc, nhóm bảo tồn đưa ra quyết định chưa từng có: thả cá thể nhân giống trong điều kiện nuôi nhốt trở lại môi trường tự nhiên. Đợt đầu tiên gồm 19 cá thể được thả vào mùa xuân năm 2025, sau đó tổng cộng khoảng 50 cá thể được bổ sung. Đây là một canh bạc lớn vì cá nuôi nhốt chưa từng đối mặt với điều kiện khắc nghiệt tại Hang Quỷ.
May mắn đã mỉm cười: đến mùa xuân năm 2026, số lượng cá trong tự nhiên tăng lên 77 cá thể. Kết quả cho thấy ít nhất một phần cá thể được thả đã thích nghi và sinh sản thành công. Song song đó, hàng trăm cá thể khác được duy trì trong các cơ sở bảo tồn như "quỹ dự phòng sinh học" phòng ngừa nguy cơ tuyệt chủng hoàn toàn.
Tương lai mong manh
Dù vậy, tương lai của loài cá cô độc nhất thế giới vẫn rất mong manh. Sau hàng nghìn năm tiến hóa trong môi trường đặc biệt của Hang Quỷ, chúng gần như không thể sống ở nơi nào khác. Mọi nỗ lực tái tạo hệ sinh thái độc nhất này trong môi trường nhân tạo đều gặp khó khăn. Câu chuyện của cá pupfish Hang Quỷ là minh chứng cho sự mong manh của đa dạng sinh học: một loài tồn tại hàng nghìn năm có thể bị đẩy đến bờ vực tuyệt chủng chỉ bởi hành động nhỏ của con người hay biến động bất ngờ từ thiên nhiên. Nhưng sự phục hồi bước đầu năm 2026 cũng cho thấy hy vọng vẫn còn khi khoa học và nỗ lực bảo tồn được đặt đúng chỗ.
