Năm 1996, khi hàng triệu bản Doraemon đã được in và phát hành tại Việt Nam mà chưa có bản quyền chính thức, nhiều người lo ngại một vụ kiện lớn từ Nhật Bản là khó tránh khỏi. Giữa thời điểm căng thẳng ấy, Fujiko F. Fujio, cha đẻ của chú mèo máy nổi tiếng, đã bay tới Việt Nam để trực tiếp giải quyết câu chuyện bản quyền.
Nhưng thay vì yêu cầu bồi thường hay theo đuổi tranh chấp pháp lý, ông đưa ra một quyết định khiến câu chuyện này trở thành huyền thoại trong giới xuất bản Việt Nam: Dùng toàn bộ khoản tiền bản quyền của giai đoạn phát hành trước đó để thành lập Quỹ học bổng Doraemon dành cho trẻ em nghèo Việt Nam.
Quyết định nhân văn của tác giả Doraemon
Với nhiều độc giả, đây được xem là một trong những cái kết đẹp hiếm hoi của một câu chuyện vi phạm bản quyền trong giai đoạn đầu hội nhập. Một bộ truyện từng được in không phép cuối cùng lại trở thành nguồn hỗ trợ cho hàng nghìn trẻ em khó khăn trên khắp cả nước.
Theo nhiều tư liệu được nhắc lại sau này, số tiền bản quyền phía Việt Nam chuẩn bị chi trả khi ấy vào khoảng 1 tỷ đồng, con số rất lớn ở thời điểm giữa thập niên 1990. Tuy nhiên, Fujiko F. Fujio đã từ chối nhận khoản tiền này. Thay vào đó, ông đề nghị dùng toàn bộ để thành lập Quỹ học bổng Doraemon, hay còn gọi là Quỹ Hỗ trợ Giáo dục Trẻ em Việt Nam, nhằm giúp đỡ các học sinh nghèo hiếu học.
Chuyến đi cuối cùng của người cha già
Ít người biết rằng, trong suốt chuyến đi ấy, tác giả Nhật Bản đang âm thầm chống chọi với căn bệnh ung thư gan giai đoạn cuối. Dù sức khỏe suy giảm nghiêm trọng, ông vẫn xuất hiện với nụ cười hiền hậu trong những buổi gặp gỡ trẻ em Việt Nam, những độc giả nhỏ tuổi đã biến Doraemon thành hiện tượng văn hóa đặc biệt tại quốc gia này.
Chuyến sang Việt Nam năm 1996 cũng là chuyến công tác nước ngoài cuối cùng trong cuộc đời Fujiko F. Fujio. Chỉ vài tháng sau, ông qua đời vì ung thư gan ở tuổi 62, khép lại hành trình của người đã tạo nên một trong những biểu tượng văn hóa đại chúng nổi tiếng nhất châu Á. Chính điều đó càng khiến câu chuyện về Quỹ học bổng Doraemon mang màu sắc đặc biệt hơn trong ký ức nhiều thế hệ độc giả Việt Nam.
Doraemon - Canh bạc sinh tử của Nhà xuất bản Kim Đồng
Trước khi có cái kết đầy nhân văn ấy, Doraemon từng là canh bạc sinh tử của Nhà xuất bản Kim Đồng. Đầu thập niên 1990, khi Việt Nam bước ra khỏi thời kỳ bao cấp, các nhà xuất bản quốc doanh phải tự chủ tài chính và đối mặt với áp lực tồn tại. Kim Đồng khi ấy rơi vào giai đoạn khó khăn nghiêm trọng, lượng sách sụt giảm, doanh thu thấp, thậm chí đứng trước nguy cơ không thể duy trì hoạt động.
Trong bối cảnh đó, năm 1992, Kim Đồng quyết định phát hành Doraemon, dòng truyện tranh Nhật Bản vẫn còn rất mới mẻ với thị trường Việt Nam lúc bấy giờ. Những tập truyện đầu tiên nhanh chóng tạo nên cơn sốt chưa từng có. Trẻ em xếp hàng trước các hiệu sách để chờ mua tập mới, nhiều nơi liên tục rơi vào tình trạng cháy hàng. Các nhân vật như Nobita, Shizuka, Jaian hay Suneo nhanh chóng trở thành ký ức tuổi thơ của cả một thế hệ 8X, 9X Việt Nam.
Không chỉ là truyện giải trí, Doraemon còn mở ra làn sóng manga Nhật Bản đầu tiên tại Việt Nam và tạo ảnh hưởng sâu rộng tới văn hóa đọc của giới trẻ thời bấy giờ. Theo nhiều tư liệu được nhắc lại sau này, chỉ trong vài năm đầu phát hành, hàng triệu bản Doraemon đã được in và tiêu thụ trên toàn quốc, một con số cực kỳ hiếm với ngành xuất bản Việt Nam lúc đó. Thành công của chú mèo máy được xem là cú hích giúp Kim Đồng vượt qua giai đoạn khủng hoảng tài chính và từng bước phục hồi hoạt động.
Vấn đề bản quyền và giải pháp bất ngờ
Tuy nhiên, phía sau thành công vang dội ấy lại là một vấn đề bản quyền nghiêm trọng. Những bản Doraemon đầu tiên tại Việt Nam thực tế được biên dịch gián tiếp từ các phiên bản ở Thái Lan khi chưa có hợp đồng chính thức với Shogakukan - đơn vị nắm quyền xuất bản tại Nhật Bản. Đến giữa thập niên 1990, khi các quy định sở hữu trí tuệ bắt đầu được siết chặt hơn trong quá trình hội nhập quốc tế, Kim Đồng buộc phải sang Nhật đàm phán để hợp thức hóa bản quyền.
Và từ cuộc gặp vốn có thể dẫn tới một vụ kiện lớn ấy, Quỹ học bổng Doraemon đã ra đời, trở thành một trong những dấu ấn đặc biệt và giàu tính nhân văn nhất trong lịch sử xuất bản Việt Nam. Chuyến đi tới Việt Nam năm 1996 của Fujiko F. Fujio không chỉ giúp chuẩn hóa bản quyền cho Doraemon tại Việt Nam, mà còn để lại một di sản về giáo dục và tình yêu thương - như một món quà cuối đời mà tác giả dành cho tất cả trẻ em đã yêu mến chú mèo máy suốt nhiều năm.
