Cuốn sách tâm lý học nổi tiếng mang đến cho độc giả một hành trình khám phá sâu sắc những cơ chế phòng vệ tâm lý ẩn giấu trong mỗi con người. Thay vì chỉ đưa ra những lời khuyên đơn giản về cách sống tích cực, tác phẩm đi thẳng vào câu hỏi mà ai cũng từng tự vấn: vì sao ta cứ lặp lại những hành vi khiến mình tổn thương, giận dữ hay tự sabot chính mình? Joseph Burgo PhD, qua Bách Việt Books và NXB Phụ nữ Việt Nam, đã phân tích ba vấn đề tâm lý căn bản của con người.
Những loại lo lắng căn bản của con người
Kể từ lúc sinh ra, đứa trẻ đã mang trong mình những cảm giác và nỗi sợ hãi mãnh liệt về thế giới mà chúng sẽ sống. Sống trên đời vốn đã là niềm đau, như Norman O. Brown từng nói. Hãy xem xét các nhận định sau về con người chúng ta: Con người là loài linh trưởng với một thời kỳ sơ sinh kéo dài, bất lực và một tuổi thơ lệ thuộc còn dài hơn thế. Để tồn tại trong một thế giới nguy hiểm, chúng ta đã phát triển một hệ thống phòng vệ cảm xúc, qua đó giúp ta đối phó với các tình huống quan trọng, hoặc phản ứng nhanh chóng với các nguy cơ.
Homo sapiens là động vật xã hội, sống theo bầy đàn hoặc bộ lạc có hệ thống phân cấp nội bộ phức tạp, có sự kết nối tâm lý tình cảm giữa các thành viên và thúc đẩy sự tồn tại của giống loài. Những đặc điểm này thoạt nghe có vẻ chỉ là vài sự thật nhân học thú vị, chẳng mấy liên quan trực tiếp đến bạn. Nhưng thực ra, từng đặc điểm đều đóng vai trò sâu xa trong cuộc sống của chúng ta, ảnh hưởng đến từng mối quan hệ và nằm ở trung tâm hành trình đi tìm ý nghĩa và giá trị bản thân.
1. Tuổi thơ dài dễ bị tổn thương
Đây là quãng thời gian mà ta dựa vào cha mẹ để đáp ứng các nhu cầu thiết yếu và bảo vệ bản thân khỏi các mối nguy. Vấn đề phụ thuộc này nằm ở cốt lõi trải nghiệm con người. Nếu nhu cầu không được đáp ứng ở thời thơ ấu, nếu cha mẹ khiến ta thấy bất an, điều đó sẽ ảnh hưởng đến khả năng tin tưởng và phụ thuộc vào người khác suốt đời. Ví dụ, Brian có cha bỏ rơi gia đình, mẹ lao vào các mối quan hệ ngắn ngủi. Khi trưởng thành, anh trở nên cô độc, khó tin tưởng ai, thậm chí lắp thiết bị theo dõi vợ. Ngược lại, Melissa đeo bám và chiếm hữu trong các mối quan hệ, luôn lo sợ bị bỏ rơi.
2. Quản lý cảm xúc từ thuở ấu thơ
Một vai trò quan trọng của cha mẹ là giúp con quản lý những cảm xúc mãnh liệt. Nếu lớn lên trong hoàn cảnh thiếu hỗ trợ tinh thần, chúng ta sẽ khó khăn trong việc quản lý cảm xúc. Sharon, thân chủ của tôi, mắc chứng ăn vô độ rồi nôn mửa. Mẹ cô kỷ luật sắt, trốn tránh cảm xúc, phủ nhận việc chồng lạm dụng Sharon. Khi trưởng thành, Sharon dùng thức ăn như thuốc gây mê, nôn mửa để trút bỏ cảm xúc không chịu nổi. Aidan, một thân chủ khác, sinh ra trong gia đình hỗn loạn, luôn choáng ngợp trước cảm xúc của mình, một vấn đề nhỏ cũng trở thành khủng hoảng.
3. Nhu cầu về giá trị bản thân
Mỗi chúng ta đều muốn thấy mình quan trọng và có vị trí trong thế giới. Chúng ta cần cảm nhận giá trị nội tại và muốn người khác tôn trọng. Khi môi trường sống ban đầu không đáp ứng, chúng ta sẽ vật lộn với tự ti, tự hạ thấp mình. Sam, con của cha mẹ cầu toàn, luôn cảm thấy thua kém dù đã trưởng thành. Anh tìm đến nhà tắm đồng tính không phải vì thú vui, mà để có ánh mắt ngưỡng mộ. Jessica, sống trong gia đình có tiền sử lạm dụng, luôn cảm thấy xấu hổ về tuổi thơ, không thể hoàn thành giấc mơ nghệ thuật và không có mối quan hệ lành mạnh.
Ba vấn đề tâm lý này nằm trong chính môi trường sống và trải nghiệm của con người. Trong suốt những năm làm nhà trị liệu, hầu hết thân chủ của tôi đều phải đối mặt với một trong số ba vấn đề ấy. Cuốn sách này giúp độc giả nhận diện và vượt qua những cơ chế phòng vệ vô thức, từ đó sống một cuộc đời ý nghĩa hơn.
