Giáo sư Nguyễn Thiện Nhân: Đừng quy trách nhiệm 'lười sinh con' cho phụ nữ
Giáo sư - tiến sĩ Nguyễn Thiện Nhân, nguyên Bí thư Thành ủy TP.HCM, đã bác bỏ quan điểm cho rằng phụ nữ TP.HCM nói riêng và phụ nữ Việt Nam nói chung "lười sinh con". Ông nhấn mạnh rằng đây là cách nhìn lệch lạc, quy trách nhiệm cho phụ nữ thay vì phân tích sâu vào các rào cản kinh tế - xã hội đang ảnh hưởng đến quyết định sinh con.
Phụ nữ không quay lưng với thiên chức làm mẹ
Giáo sư Nhân khẳng định phụ nữ ngày nay không từ chối thiên chức làm mẹ. Họ chỉ đang cân nhắc thực tế giữa khát vọng có con và áp lực từ cơm áo, nhà ở, công việc, cùng chi phí nuôi dạy con cái. Ông giải thích: "Họ hành động theo quy luật của cuộc sống hiện đại: không nuôi con được tử tế thì đừng sinh con, khác biệt hoàn toàn với quan niệm 'trời sinh voi, trời sinh cỏ' từ hơn 100 năm trước."
Ông chỉ ra rằng mức sinh thấp không phải do phụ nữ "lười", mà vì nhiều gia đình thiếu điều kiện tối thiểu để sinh và nuôi con một cách đàng hoàng. Khi người lao động chưa đạt mức lương đủ sống - tức mức lương thấp nhất cho phép một gia đình có hai người đi làm nuôi được hai vợ chồng và hai con, cho con học đến 18 tuổi và học nghề - thì việc họ không sinh con hoặc chỉ sinh một con là điều dễ hiểu.
Rào cản kinh tế và bất bình đẳng giới
Giáo sư Nhân phân tích, tại nhiều quốc gia, chỉ khoảng 55-65% lao động đạt mức lương bằng hoặc cao hơn lương đủ sống; 35-45% còn lại ở dưới ngưỡng này. Với nhóm thu nhập thấp, việc sinh và nuôi đủ hai con đến tuổi trưởng thành gần như vượt quá khả năng. Khi thu nhập không theo kịp chi phí nhà ở, giáo dục, y tế và sinh hoạt, lựa chọn trì hoãn sinh con hoặc không sinh thêm không phải là ích kỷ, mà là một tính toán hợp lý.
Bên cạnh đó, phụ nữ còn đối mặt với bất bình đẳng giới: thời gian làm việc kéo dài, gánh nặng việc nhà và chăm con vẫn chủ yếu dồn lên vai họ. Cùng với nỗi lo việc làm bấp bênh, thu nhập tăng chậm, kết hôn muộn, sinh con muộn và môi trường lao động chưa thân thiện với phụ nữ sinh con, nuôi con, động lực sinh con bị suy giảm đáng kể.
Kinh nghiệm từ Nhật Bản và Indonesia
Dẫn lại khảo sát tại Nhật Bản, giáo sư Nhân cho biết khi hôn nhân và sinh con đi kèm gánh nặng việc nhà, chăm con, chăm sóc cha mẹ lớn tuổi và nguy cơ ảnh hưởng sự nghiệp, nhiều phụ nữ sẽ giảm động lực kết hôn, sinh con. Bản chất của hiện tượng này không phải là "lười sinh con", mà là phản ứng trước những áp lực xã hội và bất bình đẳng giới tích tụ lâu dài.
Ngược lại, tại Indonesia, khi mức sinh ở các đô thị lớn như Jakarta giảm xuống 1,8, chính phủ đã triển khai hàng loạt chính sách thân thiện với gia đình. Họ phát triển 3.700 trung tâm gia đình bền vững để tư vấn làm cha mẹ, khuyến khích người cha chia sẻ việc nhà, hỗ trợ bữa ăn miễn phí cho trẻ, và thúc đẩy xây dựng 3 triệu căn nhà mỗi năm để giảm áp lực nhà ở.
Giải pháp cho TP.HCM và bài toán thu nhập
Giáo sư Nhân nhấn mạnh, nếu không giải được bài toán thu nhập thì rất khó kỳ vọng người dân sinh đủ hai con. Năm 2023, lương tối thiểu ở TP.HCM khoảng 4,96 triệu đồng/tháng, trong khi lương đủ sống khoảng 10 triệu đồng/tháng - cao gấp 2,14 lần. Khoảng cách này cho thấy lương sàn hiện nay chỉ đủ nuôi bản thân, không thể nuôi con cái.
Ông ước tính, để một gia đình đạt mức sinh thay thế (sinh đủ hai con), mỗi người đi làm phải đạt lương đủ sống, tức tổng thu nhập vợ chồng khoảng 20 triệu đồng/tháng. Tuy nhiên, phần lớn việc làm tại TP.HCM giai đoạn 2021-2024 vẫn tập trung ở nhóm thu nhập thấp, dẫn đến mức sinh thực tế chỉ quanh ngưỡng 1,4 con/phụ nữ.
Chính sách hỗ trợ và hướng đi bền vững
TP.HCM đang nỗ lực giải quyết tình trạng mức sinh thấp với các chính sách như hỗ trợ 5 triệu đồng cho phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi, và 2 triệu đồng cho phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh thuộc hộ nghèo, cận nghèo. Thành phố cũng đề xuất thêm gói hỗ trợ khám sức khỏe trước hôn nhân, chăm sóc thai sản, nhà ở xã hội, và cải thiện điều kiện làm việc.
Tuy nhiên, giáo sư Nhân cho rằng để cải thiện mức sinh bền vững, cần tập trung vào các giải pháp nền tảng: tăng thu nhập, cung cấp nhà ở phù hợp, mở rộng dịch vụ giữ trẻ, đảm bảo an sinh y tế - xã hội, và tạo môi trường làm việc thân thiện với phụ nữ sinh con, nuôi con. Đừng hỏi vì sao phụ nữ 'lười sinh con', mà phải hỏi vì sao xã hội chưa tạo đủ điều kiện để họ yên tâm sinh con - đó là thông điệp then chốt từ phân tích của ông.
