Các chuyên gia giáo dục chỉ ra rằng để xây dựng trường đại học tư thục đẳng cấp, Việt Nam cần phát triển mô hình không vì lợi nhuận đúng nghĩa, với cơ chế tài chính dài hạn và khung pháp lý rõ ràng. Hiện nay, trong số gần 70 trường đại học tư thục tại Việt Nam, chỉ có VinUni và Trường Đại học Quản lý và Công nghệ TP.HCM được thành lập theo mô hình không vì lợi nhuận, với nhà đầu tư trong nước là Tập đoàn Vingroup và Tập đoàn Kiến Á. Ngoài ra, Trường Đại học Fulbright Việt Nam hoạt động theo mô hình này nhưng chủ yếu dựa vào tài trợ từ Mỹ.
Bốn nguồn vốn cho đại học tư không vì lợi nhuận
PGS-TS Nguyễn Huy Vị, nguyên Phó hiệu trưởng Trường Đại học Phú Yên, cho biết trên thế giới, các trường tư thục danh tiếng đa số hoạt động theo mô hình không vì lợi nhuận. Họ nhận tài trợ từ chính phủ, doanh nghiệp và cá nhân. Có bốn con đường cấp vốn chính: tài trợ cơ bản của nhà nước (phổ biến ở Đức, Tây Ban Nha, Thụy Sĩ), tài trợ theo dự án, hợp đồng và hiến tặng từ doanh nghiệp và cá nhân, và nguồn từ học phí sinh viên.
Chính sách chưa đủ mạnh
Tiến sĩ Trần Đức Cảnh, nguyên thành viên Hội đồng quốc gia giáo dục và phát triển nhân lực, nhấn mạnh một nền giáo dục đại học vững mạnh cần có “kiềng ba chân”: trường công, tư và tư không vì lợi nhuận. Ông cho rằng Luật Giáo dục đại học sửa đổi năm 2018 lần đầu xác lập tính pháp lý của loại trường không vì lợi nhuận, nhưng chưa định nghĩa đầy đủ. Luật Giáo dục đại học năm 2025 cũng chưa làm rõ các vấn đề về thuế, ưu đãi và tính sở hữu. Ông đề xuất chính sách ưu đãi thuế rõ ràng hơn cho các trường không vì lợi nhuận và cho cá nhân, tổ chức đóng góp.
Khó khăn trong xây dựng quỹ hiến tặng
Tiến sĩ Võ Văn Tuấn, Phó hiệu trưởng Trường Đại học Văn Lang, cho rằng các trường tư thục danh tiếng thế giới xây dựng quỹ hiến tặng như tài sản chiến lược, từ cựu sinh viên, doanh nhân, tập đoàn. Quỹ này không dùng phần gốc mà đầu tư sinh lợi, lợi tức dùng cho học bổng, nghiên cứu, thu hút nhân tài. Tuy nhiên, tại Việt Nam, theo thạc sĩ Châu Dương Quang (Trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội), các trường tư thục khó thu hút tài trợ vì thuộc sở hữu tư nhân, người hiến tặng thiếu tin tưởng. Tiến sĩ Võ Văn Tuấn bổ sung: “Ở các nước, trường đại học tư thục thuộc về quốc gia, không thuộc về hiệu trưởng hay người sáng lập, nên người ta sẵn sàng hiến tặng. Ở Việt Nam, nhiều người coi trường tư là tài sản của doanh nghiệp, nên việc hiến tặng rất khó.”
Ba yếu tố cốt lõi để xây dựng thương hiệu
Tiến sĩ Nguyễn Quốc Anh, Phó hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ TP.HCM, chỉ ra ba yếu tố cốt lõi: thương hiệu học thuật và uy tín xã hội; năng lực nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo; mạng lưới cựu sinh viên và hệ sinh thái kết nối doanh nghiệp. Ông tin rằng nếu các trường tiếp tục đầu tư, trong vòng 10-20 năm tới, Việt Nam hoàn toàn có thể có những đại học tư thục uy tín ngang tầm khu vực.
Kiến nghị chính sách
Tiến sĩ Võ Văn Tuấn kiến nghị xây dựng chiến lược quốc gia phát triển hệ thống đại học tư thục, hoàn thiện cơ chế tự chủ, khuyến khích quỹ hiến tặng giáo dục, ưu đãi thuế và tạo điều kiện tiếp cận bình đẳng các chương trình nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và hợp tác quốc tế. Ông nhấn mạnh: “Nếu làm được điều đó, tôi tin rằng trong vòng 10 - 20 năm tới, Việt Nam hoàn toàn có thể xuất hiện những ĐH tư thục có uy tín và vị thế không chỉ ngang bằng với các trường công lập hàng đầu trong nước mà còn đủ năng lực cạnh tranh trong khu vực châu Á.”
