Trong bối cảnh TP.HCM khởi công tuyến metro số 2 Bến Thành - Tham Lương, lớp sơn đầy màu sắc tại quảng trường chợ Bến Thành đang gây tranh cãi. Tuy nhiên, ít người biết rằng, khu vực biểu tượng này từng là đầu mối giao thông sầm uất với hệ thống tramway (xe điện) và xe lửa, đặt nền móng cho mạng lưới metro hiện đại.
Trung tâm kết nối đô thị trăm năm
Chia sẻ với Tri Thức - Znews, TS Nguyễn Đức Hiệp, tác giả nhiều đầu sách về Sài Gòn - TP.HCM, khẳng định chợ Bến Thành từ lâu đã là "nơi khởi đầu của mọi kết nối đô thị". Ông cho biết, đây từng là điểm gặp gỡ của xe điện, tàu hỏa và xe đò liên tỉnh, luôn giữ vai trò đầu mối giao thông quan trọng.
Theo TS Hiệp, việc metro chọn ga Bến Thành làm trung tâm không phải ngẫu nhiên, mà là sự tiếp nối tất yếu trong lịch sử phát triển đô thị TP.HCM. Đây chính là nơi giao thoa giữa bảo tồn di sản và hiện đại hóa hạ tầng.
Ba lý do hình thành đầu mối giao thông
TS Nguyễn Đức Hiệp phân tích ba yếu tố then chốt khiến chợ Bến Thành trở thành trung tâm giao thông:
- Vị trí chiến lược: Nằm sát chợ Bến Thành và quảng trường Quách Thị Trang (trước đây là quảng trường Cuniac), khu vực này chính thức trở thành trung tâm hành chính và thương mại của Sài Gòn xưa sau khi chợ được chuyển về vị trí hiện tại.
- Đầu mối đa phương thức: Không chỉ có tramway và tuyến đường sắt đi Mỹ Tho, đây còn là trung tâm đường bộ với các trạm xe buýt, xe đò trên các trục Phan Chu Trinh, Phan Bội Châu, kết nối đi các tỉnh miền Đông và miền Tây.
- Biểu tượng văn hóa: Khu vực này chính là hình ảnh của Sài Gòn "đô hội" trong mắt người dân, với các hoạt động biểu diễn xiếc, đờn ca tài tử và cải lương diễn ra thường xuyên.
Hệ thống tramway - Tiền thân của metro hiện đại
Theo TS Hiệp, hệ thống tramway được thiết kế để phục vụ nhu cầu di chuyển nội đô giữa hai thành phố Sài Gòn và Chợ Lớn. Trong khi Sài Gòn là trung tâm hành chính, Chợ Lớn đóng vai trò trung tâm thương mại, tramway đã trở thành cầu nối quan trọng.
"Về bản chất, tramway chỉ dành riêng cho phạm vi hoạt động trong thành phố. Trong khi đó, hệ thống đường sắt (xe lửa) được xây dựng để phục vụ những tuyến đi xa hơn, mang tính chất liên tỉnh", TS Hiệp giải thích.
Hai tuyến tramway chính
Hệ thống tramway tại Sài Gòn xưa có hai tuyến chính:
- Tuyến đường trên (Route Haute): Thuộc sở hữu công ty vận hành bằng hơi nước, bắt đầu từ bến Bạch Đằng, đi lên đường Hamelin (nay là Hàm Nghi), qua Chợ Đuổi rồi xuống Chợ Lớn tại khu vực Thuận Kiều.
- Tuyến đường dưới (Route Basse): Do công ty khác vận hành, chạy dọc bến Bạch Đằng, qua các bến Chương Dương, Hàm Tử, Mỹ Tho để đến Chợ Lớn - tương ứng trục Võ Văn Kiệt ngày nay.
Trên tuyến đường dưới vẫn còn dấu tích các trạm dừng nổi tiếng như trạm Cột Cờ Thủ Ngữ, trạm Chùa Bà (khu vực cầu Ông Lãnh), trạm Cầu Kho, trạm Chợ Quán và trạm Jaccareo (nay là đường Tản Đà).
Vai trò kinh tế và sự phát triển giao thông công cộng
TS Nguyễn Đức Hiệp nhấn mạnh tramway đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế Sài Gòn - Chợ Lớn: "Sự kết nối này giúp người dân thông thương và đi lại dễ dàng; đây chính là yếu tố then chốt để phát triển kinh tế bởi mọi hoạt động kinh tế đều cần sự di chuyển của con người."
Trước khi tramway phổ biến, người dân chủ yếu di chuyển bằng kinh rạch. Từ năm 1910-1915, xe đò bắt đầu xuất hiện với các trạm tập trung quanh chợ Bến Thành. Hệ thống tramway hoạt động bền bỉ đến năm 1956, sau đó bị thay thế bởi xe buýt do không đủ kinh phí duy trì và sự phát triển của xe máy.
Giải pháp cho giao thông đô thị hiện đại
Là Tiến sĩ Môi trường, TS Hiệp áp dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành để phân tích lịch sử đô thị. Ông cho rằng cách tiếp cận này giúp thu thập nhiều tri thức hơn so với việc chỉ bó hẹp trong một chuyên môn.
Về bài toán giao thông TP.HCM hiện nay, TS Hiệp khẳng định: "Đối với một đô thị lớn có mật độ dân số cao như TP.HCM, việc phát triển hệ thống chuyên chở công cộng là yêu cầu tất yếu. Gợi ý từ lịch sử và xu hướng thế giới cho thấy, giải pháp duy nhất là xây dựng hệ thống chuyên chở công cộng sức tải lớn như metro hoặc tramway."
Ưu điểm vượt trội của metro và tramway
Theo TS Hiệp, các hệ thống này mang lại nhiều lợi ích:
- Môi trường: Không sử dụng động cơ nổ nên không gây ô nhiễm không khí hay tiếng ồn.
- Hiệu quả vận hành: Chuyên chở lượng hành khách lớn với chi phí hợp lý.
- Kinh tế: Giảm thiểu xe cá nhân, hạn chế kẹt xe, tiết kiệm thời gian và chi phí cho người dân.
"Tại TP.HCM, nếu các tuyến metro tiếp theo sớm được hoàn thành, tôi tin rằng thành phố sẽ trở nên tốt đẹp hơn rất nhiều về cả phương diện giao thông lẫn môi trường", TS Hiệp bày tỏ kỳ vọng.
Xu hướng phát triển giao thông công cộng toàn cầu
TS Nguyễn Đức Hiệp chỉ ra xu hướng phát triển giao thông công cộng tại nước ngoài hiện tập trung vào hệ thống metro, xe điện và xe hybrid. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh: "Xe điện dù giảm ô nhiễm nhưng không giải quyết được bài toán mật độ xe cộ. Do đó, nhu cầu về hệ thống chuyên chở công cộng khối lượng lớn như metro và tramway vẫn là ưu tiên hàng đầu."
Thực tế, nhiều thành phố lớn trên thế giới đang tái thiết lập hệ thống tramway như một giải pháp hữu hiệu để giảm ô nhiễm. Tại Australia, các thành phố Melbourne và Sydney đã khôi phục tramway từ hơn mười năm nay, kết hợp song song với metro để tạo hệ thống giao thông công cộng hiệu quả.
Di sản giao thông trăm năm tại chợ Bến Thành không chỉ là câu chuyện lịch sử, mà còn là bài học quý giá cho việc phát triển hệ thống metro hiện đại tại TP.HCM. Sự kế thừa này chính là minh chứng cho sự phát triển bền vững, nơi di sản và hiện đại hòa quyện để phục vụ người dân.
