Tai nạn cao tốc: Khi trách nhiệm được chia sẻ từ nhiều phía
Theo phân tích của các cơ quan chức năng, trong nhiều vụ tai nạn xảy ra trên các tuyến cao tốc, trách nhiệm thường không chỉ thuộc về một cá nhân hay phương tiện duy nhất. Có những trường hợp phương tiện phía trước dừng lại nhưng không đảm bảo các biện pháp an toàn cần thiết. Ngược lại, phương tiện phía sau lại không duy trì khoảng cách hợp lý, thiếu sự quan sát kỹ lưỡng, dẫn đến không kịp thời xử lý các tình huống bất ngờ.
"Khi xảy ra va chạm, rất khó để khẳng định chỉ một bên có lỗi. Đó thường là hệ quả của nhiều hành vi vi phạm cùng lúc", một cán bộ làm công tác điều tra tai nạn giao thông nhận định.
Phân tích dữ liệu: Chìa khóa xác định nguyên nhân
Để làm rõ nguyên nhân chính xác của các vụ tai nạn, lực lượng chức năng không chỉ dựa vào lời khai của các bên liên quan mà còn phải phân tích đồng thời nhiều nguồn dữ liệu khác nhau. Tốc độ phương tiện được trích xuất từ thiết bị giám sát hành trình, hình ảnh từ camera trên tuyến đường, camera cabin trong xe, thậm chí cả dấu vết phanh trên mặt đường đều được đối chiếu tỉ mỉ.
Từ những dữ liệu đó, cơ quan chức năng có thể xác định phương tiện di chuyển ở làn nào, phát hiện chướng ngại vật từ khoảng cách bao xa, có giảm tốc độ hay không và vì sao không thể tránh được va chạm. Trong quá trình xử lý xe kinh doanh vận tải, CSGT cũng kiểm tra camera giám sát buồng lái, thiết bị hành trình để xem tài xế có sử dụng điện thoại khi lái xe, chạy quá 4 tiếng liên tục hay không.
"Có trường hợp dấu vết cho thấy tài xế chỉ phát hiện tình huống khi đã quá gần, không còn đủ khoảng cách để xử lý. Nhưng cũng có trường hợp dữ liệu cho thấy tài xế hoàn toàn có thể quan sát sớm hơn nếu tập trung", lãnh đạo một đội CSGT phụ trách tuyến cao tốc cho biết.
Thói quen quan sát: Yếu tố then chốt bị bỏ quên
Một trong những yếu tố thường bị bỏ qua là thói quen quan sát của người lái. Theo lãnh đạo Đội CSGT đường bộ cao tốc số 6, Phòng 6, Cục CSGT (C08), Bộ Công an, không ít tài xế khi điều khiển phương tiện trên cao tốc không duy trì việc quan sát thẳng về phía trước, mà thường xuyên liếc ngang, mất tập trung trong những khoảnh khắc ngắn.
Ở tốc độ cao, chỉ một vài giây mất tập trung cũng đủ khiến khoảng cách an toàn bị "xóa sổ". "Khi phát hiện chướng ngại vật, nhiều người phản ứng là phanh gấp hoặc đánh lái, nhưng lúc đó đã quá muộn. Cao tốc không cho phép những phản xạ chậm", CSGT phân tích.
Điều đáng nói là những thói quen này không dễ nhận ra. Người lái có thể vẫn cảm thấy mình "đang kiểm soát", cho đến khi tình huống bất ngờ xảy ra.
Nguyên tắc an toàn và vai trò của hạ tầng
Theo ông Nguyễn Công Hùng, Phó chủ tịch Hiệp hội Vận tải ô tô Việt Nam, tai nạn liên quan đến xe dừng trên cao tốc thường không chỉ do một phía. Nguyên tắc cơ bản là không được dừng, đỗ tùy tiện trên cao tốc. Nếu buộc phải dừng ở làn khẩn cấp và đã bật đèn, đặt cảnh báo đầy đủ nhưng vẫn bị tông, nguyên nhân chủ yếu là do xe phía sau thiếu quan sát, không làm chủ tốc độ. Ngược lại, nếu dừng sai vị trí hoặc không có cảnh báo thì đó là hành vi vi phạm, làm tăng nguy cơ tai nạn.
"Tài xế khi dừng xe trong trường hợp cấp thiết cần bật đèn cảnh báo và triển khai đầy đủ cảnh báo từ xa để phương tiện phía sau kịp nhận diện", ông Hùng khuyến cáo.
Bên cạnh yếu tố con người, nhiều chuyên gia cho rằng cần nhìn nhận vấn đề ở góc độ hệ thống. Trong bối cảnh lưu lượng phương tiện tăng nhanh, đặc biệt trên các tuyến cao tốc trục Bắc - Nam, nhu cầu dừng nghỉ, xử lý sự cố cũng tăng theo. Tuy nhiên, hạ tầng phục vụ cho những nhu cầu này chưa đáp ứng kịp. Khoảng cách giữa các điểm dừng trên một số tuyến vẫn còn xa. Ở một số đoạn, việc tiếp cận trạm dừng nghỉ hoặc lối ra không phải lúc nào cũng thuận tiện với mọi phương tiện, nhất là khi tài xế gặp vấn đề về sức khỏe hoặc tâm lý.
Giải pháp đồng bộ: Chìa khóa giảm thiểu tai nạn
Ông Nguyễn Công Hùng cho rằng để kéo giảm tai nạn trên cao tốc, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, từ quản lý, hạ tầng đến thay đổi hành vi người lái. Theo ông Hùng, trước hết cần siết chặt quản lý đối với cả xe cá nhân lẫn xe kinh doanh vận tải, đồng thời tăng tính răn đe của chế tài. Song song đó, công tác tuyên truyền cần được đẩy mạnh với cách tiếp cận phù hợp hơn, thông qua các nền tảng số như VNeID, VNeTraffic, mạng xã hội… để thông tin đến người dân một cách trực quan, dễ tiếp cận.
Bên cạnh đó, hệ thống camera giám sát và trung tâm điều hành giao thông được đánh giá là một trong những giải pháp hiệu quả. Tuy nhiên, theo ông Hùng, cần công khai, minh bạch thông tin về các khu vực có camera để người tham gia giao thông biết và chủ động chấp hành.
Theo ông Hùng, cứ khoảng 80 - 100 km nên bố trí một trạm dừng nghỉ đạt chuẩn, đáp ứng đầy đủ nhu cầu của người đi đường như nghỉ ngơi, ăn uống, vệ sinh, tiếp nhiên liệu. Trạm dừng nghỉ cần được làm đồng bộ với đường cao tốc, thông xe là hoàn thành trạm. Điều này không chỉ giúp tài xế phục hồi thể trạng mà còn hạn chế tình trạng dừng xe sai quy định trên tuyến.
"Ở nhiều nước như Nhật Bản, Nga, Trung Quốc hay các nước châu Âu, trạm dừng nghỉ trên cao tốc được đầu tư rất bài bản, có siêu thị, khu ăn uống, cà phê với giá hợp lý và được quản lý chặt chẽ. Người lái xe có thể nghỉ ngơi đúng nghĩa, thay vì phải xử lý tạm bợ trên tuyến", ông Hùng dẫn chứng.
Khuyến cáo an toàn và thông điệp cuối cùng
Đại diện C08 khuyến cáo khi lưu thông trên cao tốc, nếu gặp tình huống khẩn cấp như phương tiện gặp sự cố, xảy ra va chạm hoặc người trên xe gặp vấn đề về sức khỏe, tài xế cần nhanh chóng đưa xe vào làn dừng khẩn cấp hoặc sát lề phải. Cùng với đó, phải bật đèn cảnh báo nguy hiểm, đặt biển cảnh báo hoặc chóp nón cách đuôi xe tối thiểu 150 m, đưa người trên xe ra khỏi phương tiện và đứng ngoài hộ lan an toàn; có thể bố trí người cảnh báo từ xa phía sau xe.
Trong trường hợp xảy ra va chạm, người điều khiển phương tiện có thể ghi nhận hiện trường bằng hình ảnh, sau đó nhanh chóng đưa xe vào vị trí an toàn, đồng thời liên hệ lực lượng CSGT qua số 19008099 hoặc đơn vị quản lý đường để được hỗ trợ kịp thời.
Từ góc độ quản lý, lực lượng chức năng cho rằng việc giảm thiểu vi phạm và tai nạn trên cao tốc không thể chỉ dựa vào một giải pháp đơn lẻ. Đó phải là sự kết hợp của nhiều yếu tố: hoàn thiện hạ tầng, nâng cao nhận thức, siết chặt quản lý và thay đổi hành vi của người tham gia giao thông.
Tuy nhiên, trong tất cả những yếu tố đó, quyết định cuối cùng vẫn nằm ở người cầm lái. Bởi trên cao tốc, không có sai lầm nào là nhỏ. Một quyết định dừng xe không đúng chỗ, một khoảnh khắc mất tập trung, hay một lần chủ quan "chắc không sao"... tất cả đều có thể trở thành mắt xích trong một chuỗi sự cố.
