TP.HCM: Miễn phí vé xe buýt liệu có đủ để tăng 30% hành khách?
Trong những năm gần đây, xe buýt tại Thành phố Hồ Chí Minh liên tục được nhắc đến như một giải pháp then chốt nhằm giảm thiểu tình trạng ùn tắc giao thông và ô nhiễm môi trường đô thị. Chính sách miễn phí vé đang được đề xuất và hoàn thiện hồ sơ trình Hội đồng Nhân dân thành phố, với kỳ vọng tạo ra cú hích mạnh mẽ, thu hút người dân quay trở lại với phương tiện công cộng. Tuy nhiên, thực tế cho thấy bài toán này không đơn giản chỉ nằm ở yếu tố chi phí.
Thời gian "từ cửa đến cửa" - yếu tố quyết định
Theo phân tích của PGS.TS. Vũ Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Giao thông Vận tải Việt – Đức thuộc Trường Đại học Việt Đức, người dân TP.HCM không chỉ quan tâm đến chi phí mà ưu tiên hàng đầu chính là thời gian di chuyển, sự đúng giờ và mức độ thuận tiện. "Quan trọng nhất với người dân là thời gian 'từ cửa đến cửa', bao gồm: thời gian từ nhà đến trạm đầu tiên, thời gian trung chuyển và thời gian từ trạm cuối đến nơi làm việc", ông Tuấn nhấn mạnh.
Thực tế cho thấy, nếu tổng thời gian di chuyển bị kéo dài hoặc thiếu ổn định, người dân khó có thể lựa chọn xe buýt, dù chi phí có thấp đến đâu. Đây cũng chính là nguyên nhân cốt lõi khiến nhiều người vẫn ưu tiên sử dụng xe máy – phương tiện cho phép chủ động về thời gian và hành trình cá nhân.
Khả năng kết nối đầu cuối - điểm nghẽn lớn
Một trong những vấn đề lớn nhất hiện nay là khả năng kết nối đầu cuối (first mile – last mile). Nếu khoảng cách từ nhà đến trạm xe buýt hoặc từ trạm đến nơi làm việc quá xa, người dân sẽ mất thêm thời gian và công sức, làm giảm đáng kể sức hấp dẫn của phương tiện công cộng. Để giải quyết bài toán này, các chuyên gia cho rằng cần phát triển mạnh mẽ hệ thống kết nối đa phương thức.
"Tóm lại, kết nối đầu cuối phải đa phương thức: đi bộ, xe đạp, xe máy, xe buýt nhỏ…", PGS.TS. Vũ Anh Tuấn khẳng định. Tuy nhiên, điều kiện đi kèm là phải có hạ tầng phù hợp, đặc biệt là các bãi đỗ xe theo mô hình "park and ride" – nơi người dân có thể gửi xe cá nhân và chuyển sang phương tiện công cộng. Nếu chi phí gửi xe quá cao, mô hình này sẽ khó phát huy hiệu quả như mong đợi.
Thiếu phương tiện và dịch vụ chưa ổn định
Ở góc độ hệ thống, một thực tế đáng chú ý là số lượng xe buýt tại TP.HCM vẫn còn thiếu so với nhu cầu thực tế. Theo tiêu chuẩn quốc tế, mỗi 1 triệu dân cần khoảng 800 – 1.000 xe buýt. Với quy mô dân số khoảng 14 triệu người sau khi mở rộng, TP.HCM cần từ 12.000 – 14.000 phương tiện để đảm bảo phục vụ hiệu quả. Trong khi đó, số lượng hiện nay vẫn còn cách khá xa con số lý tưởng này.
Chính sự thiếu hụt này khiến nhiều khu vực, đặc biệt là các vùng ven, mạng lưới xe buýt còn rất mỏng. Người dân phải di chuyển quãng đường dài mới tiếp cận được xe buýt, từ đó làm tăng tổng thời gian di chuyển và giảm tính tiện lợi một cách đáng kể.
Mục tiêu tăng 30% hành khách và những thách thức
Để đạt được mục tiêu tăng 30% lượng khách đi xe buýt, cùng với đề xuất miễn phí vé trên hơn 135 tuyến nội tỉnh với ngân sách dự kiến khoảng 7.000 tỉ đồng mỗi năm, thành phố đối mặt với nhiều thách thức không nhỏ. Theo PGS.TS Vũ Anh Tuấn, hệ thống hiện tại về tổng thể vẫn có thể đáp ứng được mục tiêu này. "Hiện hệ số sử dụng ghế của xe buýt trung bình khoảng 50 – 60%, tức vẫn còn khoảng 40% chỗ trống. Do đó, khi tăng 30% khách, hệ thống vẫn chưa bị quá tải", ông Tuấn phân tích.
Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở tổng thể mà ở sự phân bổ không đồng đều. Không phải tất cả các tuyến và khung giờ đều có nhu cầu như nhau. Sẽ có những tuyến hoặc thời điểm mà lượng khách tăng đột biến, vượt quá khả năng vận chuyển hiện tại. Vì vậy, thành phố cần tiến hành phân tích, dự báo nhu cầu chi tiết để xác định những tuyến có nguy cơ quá tải, từ đó chủ động bổ sung phương tiện và điều chỉnh tần suất cho phù hợp.
Giải pháp đồng bộ cho tương lai
Theo Sở Xây dựng TP.HCM, phương án miễn phí vé xe buýt toàn dân đang được hoàn thiện để trình HĐND TP.HCM xem xét. Hiện hệ thống có khoảng 179 tuyến với hơn 2.100 phương tiện, trong đó xe buýt điện chiếm khoảng 62%. Dự kiến, chính sách miễn phí sẽ áp dụng cho khoảng 135 tuyến nội tỉnh, bao gồm cả tuyến trợ giá và không trợ giá.
Trong bối cảnh thành phố đang chịu áp lực lớn từ gần 13 triệu phương tiện, với khoảng 11,5 triệu xe máy, gây thiệt hại ước tính khoảng 6 tỉ USD mỗi năm vì ùn tắc và hơn 3.000 tỉ đồng do ô nhiễm không khí, việc đầu tư, mở rộng mạng lưới, cải thiện kết nối và nâng cao chất lượng dịch vụ xe buýt không chỉ là giải pháp giao thông, mà còn là một phần quan trọng trong chiến lược phát triển đô thị bền vững.
Khi những thay đổi về hạ tầng, kết nối đa phương thức và chất lượng dịch vụ được thực hiện một cách đồng bộ, xe buýt mới có thể trở thành lựa chọn thực sự cạnh tranh, góp phần kéo người dân thay đổi thói quen di chuyển, từ đó giảm áp lực lên hạ tầng giao thông, cải thiện chất lượng không khí và từng bước giải quyết bài toán giao thông đô thị đã tồn tại nhiều năm qua tại Thành phố Hồ Chí Minh.
