Năm 2025, một nhà phân loại rác thông minh rộng 10 mét vuông đã được lắp đặt tại khu vực Nhà hát Lớn Hà Nội. Công trình do Công ty Năng lượng và Môi trường Thiên Ý phát triển, được kỳ vọng là mô hình tiên phong hỗ trợ phân loại rác ngay từ đầu vào, giảm áp lực cho khâu thu gom, vận chuyển và xử lý. Tuy nhiên, sau một thời gian hoạt động, nhà phân loại đã bị tháo dỡ. Mô hình này tạo được hiệu ứng truyền thông nhưng thực chất chỉ dừng lại ở điểm trưng bày công nghệ, chưa phải là địa điểm thu gom hiệu quả trong quản lý rác thải đô thị.
Nhiều mô hình thí điểm nhưng chưa bền vững
Trong nhiều năm qua, Hà Nội không thiếu các mô hình phân loại rác. Trước đây, 23 phường thuộc 5 quận cũ của thành phố đã thí điểm phân loại rác thành 4 nhóm, với mục tiêu nhân rộng ra toàn bộ 30 quận, huyện, thị xã vào năm 2026. Thực tế cho thấy, các mô hình này chưa tạo được chuyển biến bền vững. Vào các đợt truyền thông, người dân có thực hiện phân loại, nhưng sau đó rác vẫn bị gom chung, xe thu gom vẫn là xe truyền thống, điểm tập kết chưa đồng bộ, khiến mọi thứ quay trở lại ban đầu.
Quy định mới về phân loại rác
Cuối năm 2025, Hà Nội ban hành quy định mới trong quản lý chất thải rắn sinh hoạt, điều chỉnh việc phân loại rác xuống còn 3 nhóm: chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm; và chất thải rắn sinh hoạt khác, bao gồm chất thải cồng kềnh, chất thải nguy hại và phần còn lại. Theo quy định, rác phát sinh tại hộ gia đình, cá nhân phải được đựng trong bao bì riêng: màu xanh lá cây cho chất thải thực phẩm, kín để tránh rò rỉ nước và phát tán mùi; màu xám cho chất thải còn lại; chất thải nguy hại phải lưu chứa trong bao bì riêng có khả năng chống ăn mòn, chống thấm. Đáng chú ý, hộ gia đình, cá nhân phải tự trang bị bao bì, buộc kín miệng túi, gạn bỏ nước trước khi chuyển giao.
Quy định này đúng với yêu cầu quản lý hiện đại, nhưng tạo gánh nặng chi phí mới cho người dân. Bà Vũ Thị Ánh, phường Đống Đa, Hà Nội, chia sẻ: "Người dân không phản đối việc phân loại, nhưng để thực hiện hằng ngày phải có chi phí hợp lý hoặc hỗ trợ. Quan trọng nhất là rác sau phân loại không bị thu gom lẫn trở lại. Nếu gia đình phải mua nhiều loại túi, mất công phân loại, nhưng cuối cùng xe rác vẫn gom chung thì vừa mất công vừa tốn kém."
Thách thức về điểm tập kết và xử phạt
Quy định mỗi xã, phường phải bố trí tối thiểu một điểm tập kết chất thải cồng kềnh đặt ra áp lực cho các địa bàn nội đô, nơi mật độ dân cư cao, đường phố chật hẹp, quỹ đất công hạn chế. Cần nghiên cứu mô hình thu gom theo lịch hẹn, khung giờ hoặc cụm dân cư, kết hợp công bố số điện thoại, ứng dụng tiếp nhận đăng ký để người dân chủ động chuyển giao rác cồng kềnh.
Nghị định 45/2022/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường có hiệu lực từ ngày 1/1/2025, phạt tiền đến 1.000.000 đồng đối với hộ gia đình, cá nhân không phân loại rác. Tuy nhiên, đến nay chưa ghi nhận trường hợp nào bị xử phạt vì không phân loại rác tại nguồn.
Giải pháp cho tương lai
Ông Tạ Văn Tường, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, cho biết lượng chất thải rắn sinh hoạt hiện khoảng 7.600-8.000 tấn/ngày, khối lượng lớn, phát sinh liên tục, phân tán và đa dạng, gây áp lực lên hạ tầng thu gom, vận chuyển và xử lý. Sở đang rà soát, đánh giá thực trạng và xây dựng đề xuất quy hoạch quản lý chất thải, với các giải pháp trọng tâm: xác định phân loại rác tại nguồn là nền tảng, nâng cao hiệu quả thu gom, vận chuyển và xử lý, thúc đẩy tái chế và kinh tế tuần hoàn. Việc triển khai theo lộ trình phù hợp với điều kiện hạ tầng kỹ thuật và năng lực quản lý.
Thành phố định hướng tăng cường thu hồi, tái sử dụng và tái chế chất thải, hình thành mô hình xử lý kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, giảm phụ thuộc vào chôn lấp, nâng cao giá trị tài nguyên và hạn chế ô nhiễm thứ cấp. Song song, quản lý chặt chẽ dòng chất thải tái chế, chấm dứt hoạt động tái chế lạc hậu, thủ công, phi chính thức. Phân loại và tái chế đồng bộ với chuẩn hóa hệ thống thu gom, vận chuyển, đầu tư trạm trung chuyển, điểm tiếp nhận đạt chuẩn, thay thế điểm tập kết tạm thời, hiện đại hóa phương tiện thu gom kín khít.
Mục tiêu đến năm 2030, đốt thu hồi năng lượng là công nghệ chủ đạo, giảm tỷ lệ chôn lấp và tối ưu khoảng cách vận chuyển. Sau năm 2030, chuyển trọng tâm sang thu hồi-tái chế, hình thành tổ hợp tái chế theo mô hình kinh tế xanh-kinh tế tuần hoàn, đồng thời nghiên cứu, thử nghiệm, đầu tư công nghệ xử lý tiên tiến, hiện đại trong dài hạn.
