Hồ Salton: 'Cơn sốt vàng trắng' lithium hứa hẹn đổi đời nhưng đối mặt với tranh cãi môi trường
Ẩn sâu dưới lòng hồ Salton tại bang California, Hoa Kỳ, là một trữ lượng kim loại lithium khổng lồ, được Thống đốc Gavin Newsom mệnh danh là "Ả Rập Xê Út của lithium". Ước tính, lượng lithium trị giá khoảng 500 tỷ USD tại đây có thể cung cấp năng lượng cho điện thoại thông minh, xe điện và lưới điện trong tương lai. Một "cơn sốt vàng trắng" được kỳ vọng sẽ mang lại việc làm, nguồn thu thuế và sự hồi sinh kinh tế cho hạt Imperial, một trong những khu vực nghèo nhất nước Mỹ.
Điểm nóng thảm họa và những lo ngại
Tuy nhiên, không phải ai cũng chào đón ngành công nghiệp lithium. Hồ Salton vốn đã là một "điểm nóng thảm họa" với diện tích thu hẹp dần, và mỗi khi nước rút, những đám bụi chứa hóa chất từ thuốc trừ sâu lan rộng khắp hạt Imperial, nơi sinh sống của khoảng 182.000 người. Việc khai thác lithium đòi hỏi nguồn nước ngọt ổn định, khiến người dân lo ngại tài nguyên nước vốn khan hiếm sẽ bị cạn kiệt. Một số còn e ngại rằng hoạt động công nghiệp sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng ô nhiễm không khí.
Các tổ chức môi trường đã khởi kiện nhằm làm chậm tiến trình khai thác, và nhiều cư dân cho rằng thật bất công nếu cộng đồng của họ phải gánh chịu hệ lụy, trong khi lợi ích kinh tế và môi trường lại thuộc về những khu vực khác. Ông Michael Luellen, thị trưởng thị trấn sa mạc Calipatria, nơi chỉ có khoảng 6.500 dân, chia sẻ: "Cứ như một vùng đất ma vậy - điều kiện sống của người dân thực sự đáng kinh ngạc. Đáng tiếc là những lời hứa trước đây từ các ngành năng lượng địa nhiệt và điện mặt trời đều không thành hiện thực."
Vùng đất bị bỏ quên và hy vọng mới
Vùng đất này, nằm ngay phía bắc biên giới Mexico, từng là một phần của sa mạc Colorado rộng lớn, với nhiệt độ mùa hè thường xuyên vượt 43°C. Đầu thế kỷ 20, nó được đặt tên là "Imperial Valley" với kỳ vọng trở thành trung tâm nông nghiệp trù phú, cung cấp phần lớn rau củ mùa đông cho nước Mỹ. Tuy nhiên, theo thời gian, người dân địa phương dường như bị bỏ lại phía sau, với cơ sở hạ tầng xuống cấp và thiếu việc làm có thu nhập cao.
Jazmin Rodriguez, 24 tuổi, đã thức dậy từ trước bình minh suốt 6 năm qua để thu hoạch cà rốt, bông cải xanh và cải xoăn. Cô chia sẻ: "Bạn sẽ bị ướt, có thể bị bệnh, nhưng vẫn phải làm. Ở đây không có gì khác."
Lithium Valley và cơ hội đổi đời
Giờ đây, chính quyền hy vọng một "cuộc tái định danh" trong thế kỷ 21 sẽ mở ra cơ hội đổi đời cho khu vực, với cái tên mới: "Lithium Valley". Các nhà khoa học từ lâu đã biết đến sự tồn tại của lithium trong lớp nước mặn giàu khoáng chất dưới lòng hồ Salton, và nó trở nên có giá trị khi xe điện, laptop và năng lượng tái tạo bùng nổ.
Hiện tại, Mỹ chỉ có một mỏ lithium đang hoạt động tại Nevada, và phần lớn nguồn cung vẫn phải nhập khẩu từ Nam Mỹ, Australia và Trung Quốc. Chính phủ liên bang coi sự phụ thuộc này là một vấn đề an ninh quốc gia. Khu vực hồ Salton, cách thành phố San Diego khoảng hai giờ lái xe về phía Đông, được cho là sở hữu một trong những trữ lượng lithium lớn nhất thế giới - đủ để đáp ứng toàn bộ nhu cầu của nước Mỹ trong nhiều thập kỷ.
Hiện có ba công ty đang triển khai kế hoạch khai thác tại đây, dù chưa đơn vị nào chính thức vận hành ở quy mô thương mại. Nếu thành công, lithium có thể trở thành "động cơ việc làm" lớn nhất của Imperial Valley trong nhiều thập kỷ, theo một báo cáo của RAND Corporation, với khoảng 1.000 việc làm trong giai đoạn xây dựng và 700 việc làm lâu dài trong vận hành.
Công nghệ mới và rủi ro tiềm ẩn
Công nghệ mới được sử dụng để khai thác lithium tại đây gọi là "chiết xuất trực tiếp", trong đó nước muối giàu lithium được bơm từ các tầng ngầm sâu lên bề mặt để tách chiết kim loại. Phương pháp này được quảng bá là ít gây tổn hại hơn so với khai thác mỏ truyền thống, nhưng nó vẫn chưa được kiểm chứng ở quy mô công nghiệp, và một số bằng chứng cho thấy có thể cần lượng nước ngọt gấp đôi so với phương pháp cũ.
Việc khai thác quá mức nguồn nước có thể khiến tình trạng ô nhiễm tại hồ Salton thêm trầm trọng. Hồ vốn đã bị thu hẹp trong nhiều năm và chịu ảnh hưởng từ dòng chảy công nghiệp. Phần đáy hồ lộ ra hiện nay phát tán bụi chứa các chất độc như DDT và asen. Theo cơ quan đánh giá rủi ro sức khỏe môi trường California, các cộng đồng gần hồ, bao gồm Calipatria, nằm trong nhóm 1% có tỷ lệ hen suyễn cao nhất và nhóm 8% có nguy cơ bệnh tim mạch cao nhất trong bang.
Tranh cãi và hy vọng cho tương lai
Năm 2024, hai tổ chức phi lợi nhuận đã kiện chính quyền hạt Imperial, cho rằng việc đánh giá tác động môi trường đối với một dự án khai thác lithium của Controlled Thermal Resources chưa đầy đủ. Dù vụ kiện bị bác bỏ vào năm ngoái, các nguyên đơn vẫn tiếp tục kháng cáo. Jared Naimark từ tổ chức Earthworks cho biết: "Chúng tôi không phản đối phát triển lithium. Chúng tôi chỉ muốn nó được thực hiện đúng cách."
Trong khi đó, ông Rod Colwell, CEO của Controlled Thermal Resources, kỳ vọng có thể khai thác lithium thương mại vào năm 2028 và bác bỏ những lo ngại về việc sử dụng tài nguyên vượt mức. "Tòa án đã xác nhận mọi thứ đều tuân thủ pháp luật," ông nói. "Thung lũng này cần một cú hích, và chúng ta cần tiến lên."
Những người ủng hộ dự án cũng nhấn mạnh các cơ chế đảm bảo lợi ích cho địa phương. Năm 2022, bang California đã thông qua thuế đánh trên mỗi pound lithium khai thác, trong đó 80% nguồn thu sẽ quay trở lại các cộng đồng tại hạt Imperial, còn 20% được dùng cho các dự án phục hồi môi trường hồ Salton. Ông Ryan Kelley, một quan chức hạt Imperial, cho biết: "Chúng tôi không đang sống trong 'giấc mơ California'. Địa phương đang rất cần nguồn tài chính để sửa chữa cầu đường, hệ thống xử lý nước thải và các hạ tầng xuống cấp."
