Trước diễn biến ngày càng cực đoan của thiên tai, công tác phòng chống thiên tai tại Việt Nam đang được tiếp cận theo những quan điểm mới, chiến lược dài hạn và kế hoạch bài bản. Mục tiêu là nâng cao tính chủ động, không để bị động, bất ngờ trước các hiện tượng thời tiết khắc nghiệt.
Thực trạng hệ thống đê điều và hồ chứa
Ông Trần Công Tuyên, Trưởng phòng Quản lý đê điều (Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai, Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết nước ta có tổng chiều dài 9.739 km đê tại 29 địa phương, bao gồm 6.065 km đê sông, 2.504 km đê biển và đê cửa sông, cùng 1.170 km đê bao, đê bối. Trong đó, 2.827 km đê từ cấp III đến cấp đặc biệt có nhiệm vụ bảo vệ người dân, sản xuất nông nghiệp và các khu vực trung tâm kinh tế, chính trị quan trọng, tập trung chủ yếu ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ.
Bên cạnh đó, cả nước có khoảng 7.315 đập, hồ chứa nước thủy lợi với tổng dung tích trữ khoảng 15 tỷ mét khối, có nhiệm vụ chính là cắt lũ cho vùng hạ du. Tuy nhiên, các công trình này đều được xây dựng từ lâu, khả năng chống chịu với thiên tai ngày càng bộc lộ nhiều hạn chế.
Đầu tư khẩn cấp và dài hạn
Trong bối cảnh đó, nhiều công trình cấp bách đã được triển khai. Tại xã Xuân Cẩm, tỉnh Bắc Ninh, công trình cống xả qua đê Trạm bơm tiêu Cẩm Bào đang được thi công khẩn trương. Anh Ngô Văn Kiên, cán bộ kỹ thuật Ban Quản lý dự án Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Nam Sông Thương, cho biết sau những đợt mưa lớn năm 2025, ngập úng diện rộng xảy ra, các tuyến đê xuất hiện nhiều mạch đùn, mạch sủi. Để bảo vệ an toàn cho người dân vùng hạ du và các khu công nghiệp, tỉnh Bắc Ninh đã khởi công xây dựng khẩn cấp công trình từ tháng 11/2025. Đến nay, trạm bơm đã hoàn thành khối lượng lớn, phấn đấu bảo đảm tiêu thoát lũ trong mùa mưa bão năm nay.
Tại Thanh Hóa, tuyến kè dọc đê tả, hữu sông Chu cũng được đầu tư khắc phục. Ông Đỗ Minh Chính, Trưởng phòng Quản lý đê điều (Chi cục Thủy lợi, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Thanh Hóa), cho biết dọc đê tả, hữu sông Chu luôn chịu tác động mạnh của dòng chủ lưu, gây sạt lở nghiêm trọng. Tuyến kè Phú Văn, phường Đông Tiến bị hư hỏng nặng sau các đợt mưa lớn cuối năm 2024 và đầu năm 2025, uy hiếp an toàn của tuyến đê, tính mạng, tài sản của hơn 1 triệu người và hơn 100.000 ha đất sản xuất cùng nhiều cơ sở kinh tế, chính trị, văn hóa quan trọng.
Giải pháp đồng bộ và chuyển đổi số
Ông Phạm Đức Luận, Cục trưởng Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai, nhấn mạnh cần rà soát, di dời người dân vùng nguy cơ cao; điều chỉnh cơ cấu cây trồng, vật nuôi theo hướng thuận thiên, bền vững. Hệ thống đê điều, hồ chứa, đặc biệt các công trình xung yếu, cần được tu bổ, nâng cấp kịp thời. Ngành nông nghiệp và môi trường cũng cần rà soát, điều chỉnh quy trình vận hành hồ chứa theo hướng ưu tiên dung tích giảm lũ cho hạ du.
Về nguồn lực, kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2021-2025 đã triển khai 7 dự án độc lập và 37 dự án thành phần với tổng mức đầu tư hơn 6.681 tỷ đồng; riêng duy tu bảo dưỡng được bố trí 2.160 tỷ đồng. Hiện Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang chuẩn bị dự án ADB 10 với kinh phí hơn 5.260 tỷ đồng và xây dựng kế hoạch trung hạn 2026-2030 dự kiến khoảng 19.400 tỷ đồng.
Ông Phan Tiến An, Trưởng phòng An toàn hồ đập và hồ chứa nước (Cục Thủy lợi), cho biết mục tiêu ứng dụng công nghệ là bảo đảm an toàn đập trong mọi tình huống, cắt giảm lũ hiệu quả, đồng thời tích nước tối đa. Yêu cầu đặt ra là chuyển đổi từ quản lý truyền thống sang quản lý thông minh dựa trên nền tảng số, xây dựng hệ thống hỗ trợ ra quyết định vận hành hồ chứa kịp thời, chính xác, linh hoạt.
Hiện đại hóa dự báo khí tượng thủy văn
Ông Nguyễn Thượng Hiền, Cục trưởng Khí tượng-Thủy văn, nhấn mạnh phải hiện đại hóa toàn diện ngành, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Trước mắt, cần tập trung đào tạo; về lâu dài, nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo thiên tai, mở rộng mạng lưới quan trắc, tăng cường radar thời tiết, phát triển hệ thống mô hình tích hợp vật lý-thống kê-trí tuệ nhân tạo để dự báo sớm, chính xác các loại hình thiên tai thường xuyên gây thiệt hại lớn.
Thống kê vi phạm pháp luật về đê điều từ năm 2020 đến nay cho thấy trên 14 tỉnh, thành phố có đê từ cấp III đến cấp đặc biệt, tổng số vụ vi phạm là 1.867 vụ, xử lý 935 vụ, tồn đọng 932 vụ; bãi sông bị lấn chiếm làm giảm không gian thoát lũ. Trong 4 tháng đầu năm 2026, có 91 vụ vi phạm, xử lý 25 vụ, tồn đọng 66 vụ.
Với những nỗ lực và giải pháp đồng bộ, hệ thống đê điều, hồ chứa thủy lợi đang dần trở thành những “lá chắn” vững chắc trước thiên tai, góp phần bảo vệ an toàn cho người dân và phát triển kinh tế - xã hội.
