Thực trạng sạt lở, hạn hán và xâm nhập mặn tại ĐBSCL
Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đang phải đối mặt với ba thách thức lớn: sạt lở bờ sông, bờ biển; hạn hán và xâm nhập mặn ngày càng nghiêm trọng. Theo Bộ Tài nguyên và Môi trường, trong giai đoạn 2016-2020, ĐBSCL đã xảy ra hơn 600 vụ sạt lở, làm mất hơn 5.000 ha đất, ảnh hưởng đến hàng chục nghìn hộ dân. Hạn hán và xâm nhập mặn trong mùa khô 2019-2020 đã gây thiệt hại hơn 30.000 tỷ đồng, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp và đời sống người dân.
Nguyên nhân chính gây ra các hiện tượng cực đoan
Nguyên nhân chính bao gồm biến đổi khí hậu toàn cầu, nước biển dâng, khai thác cát quá mức, xây dựng đập thủy điện trên thượng nguồn sông Mekong, và sụt lún đất do khai thác nước ngầm. Theo nghiên cứu của Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam, mực nước biển dâng 0,5-1m vào cuối thế kỷ 21 sẽ làm ngập 40-50% diện tích ĐBSCL. Việc khai thác cát trái phép làm mất cân bằng dòng chảy, gia tăng sạt lở. Các đập thủy điện ở Lào, Campuchia và Trung Quốc làm giảm lượng phù sa, gây xói lở bờ biển và tăng xâm nhập mặn.
Giải pháp tổng thể từ các cấp chính quyền
Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Nghị quyết 120/NQ-CP về phát triển bền vững ĐBSCL thích ứng với biến đổi khí hậu, với các giải pháp: đầu tư hệ thống đê biển, kè chống sạt lở; xây dựng hồ chứa nước ngọt; chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi; quản lý chặt chẽ khai thác cát, nước ngầm. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã triển khai dự án "Phát triển bền vững ĐBSCL thích ứng với biến đổi khí hậu" với tổng vốn 2,5 tỷ USD từ Ngân hàng Thế giới, tập trung vào các tỉnh: An Giang, Đồng Tháp, Cần Thơ, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau.
Vai trò của cộng đồng và doanh nghiệp
Ông Nguyễn Văn Tỉnh, chuyên gia thủy lợi, cho biết: "Cần sự tham gia của toàn xã hội, từ người dân đến doanh nghiệp. Người dân cần chủ động chuyển đổi sản xuất, tiết kiệm nước, bảo vệ rừng ngập mặn. Doanh nghiệp nên đầu tư công nghệ tưới tiết kiệm, sản xuất nông nghiệp thông minh." Nhiều tỉnh đã triển khai mô hình "cánh đồng mẫu lớn" kết hợp với tưới tiên tiến, giảm lượng nước tưới 30-40% so với truyền thống. Tập đoàn Lộc Trời đã áp dụng giải pháp canh tác lúa thông minh, giúp giảm phát thải khí nhà kính và tăng năng suất 10-15%.
Giải pháp công nghệ và quản lý nước
Các địa phương đang đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong giám sát sạt lở, dự báo xâm nhập mặn. Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Bến Tre đã lắp đặt 50 trạm quan trắc tự động, cập nhật dữ liệu theo thời gian thực. Việc xây dựng các hồ chứa nước ngọt quy mô nhỏ, như hồ Búng Bình Thiên ở An Giang, giúp trữ nước cho mùa khô. Ngoài ra, các tỉnh ven biển như Sóc Trăng, Bạc Liêu đang triển khai mô hình nuôi tôm - lúa luân canh, tận dụng nước mặn trong mùa khô và nước ngọt trong mùa mưa, mang lại hiệu quả kinh tế cao.
Kết luận và kiến nghị
Để ứng phó hiệu quả với sạt lở, hạn hán và xâm nhập mặn, ĐBSCL cần một chiến lược tổng thể, dài hạn, kết hợp giữa đầu tư hạ tầng, quản lý tài nguyên nước, chuyển đổi sản xuất và nâng cao nhận thức cộng đồng. Các chuyên gia kiến nghị Chính phủ cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý về quản lý cát, nước ngầm; tăng cường hợp tác quốc tế với các nước thượng nguồn sông Mekong; và ưu tiên nguồn lực cho các dự án thích ứng biến đổi khí hậu. Chỉ có sự chung tay của cả hệ thống chính trị và người dân mới có thể giúp ĐBSCL vượt qua thách thức này.
