Tiếng Việt tại Nhật Bản đối mặt nguy cơ mai một trong thế hệ trẻ
Ngày 18/4, tại thành phố Fukuoka, Nhật Bản, chương trình "Tiếng Việt trong lòng Kyushu, Nhật Bản" đã được tổ chức theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến, thu hút sự tham dự của nhiều đại biểu quan trọng. Sự kiện này nhằm đánh giá thực trạng và đề xuất các sáng kiến để duy trì, lan tỏa tiếng Việt trong cộng đồng người Việt tại Nhật Bản.
Thực trạng đáng báo động: Tiếng Việt bị thu hẹp trong đời sống
Tại diễn đàn, các tham luận đã thẳng thắn chỉ ra rằng tiếng Việt đang dần mất đi vị trí tự nhiên trong đời sống của thế hệ trẻ. Ông Trần Đức Việt, Phó Chủ tịch Hội người Việt Nam tại Trung Nam Nhật Bản, cho biết tại khu vực Hiroshima với gần 60.000 người Việt sinh sống, số lượng trẻ em thế hệ thứ hai tăng nhanh, nhưng môi trường sử dụng tiếng Việt lại ngày càng thu hẹp.
Nhiều trẻ em rơi vào tình trạng "ngôn ngữ thụ động": nghe hiểu tiếng Việt nhưng phản xạ bằng tiếng Nhật. Hệ quả là tiếng mẹ đẻ dần bị đẩy xuống vị trí thứ yếu, thậm chí trở thành một dạng "ngoại ngữ thứ hai" trong chính gia đình. Tại Kumamoto, nơi có hơn 7.000 người Việt, nỗi lo này hiện hữu rõ rệt khi nhiều phụ huynh chia sẻ cảm giác con cái trở nên xa lạ ngay trong nhà do không thể giao tiếp trọn vẹn bằng tiếng Việt với ông bà.
Ở Okinawa hay Miyazaki, câu chuyện cũng tương tự. Khi trẻ em lớn lên trong môi trường giáo dục hoàn toàn bằng tiếng Nhật, tiếng Việt chỉ còn tồn tại ở mức độ giao tiếp đơn giản trong gia đình và dần yếu đi nếu không được nuôi dưỡng đúng cách. Nghịch lý là cộng đồng càng phát triển, thế hệ trẻ càng đông, thì nguy cơ "đứt gãy ngôn ngữ" lại càng rõ rệt.
Những nút thắt cần tháo gỡ trong việc duy trì tiếng Việt
Các đại biểu đã chỉ ra nhiều thách thức trong việc giữ gìn tiếng Việt:
- Bài toán nhân lực: Các lớp học tiếng Việt tại Nhật Bản phần lớn do tình nguyện viên đảm nhiệm, việc tìm kiếm giáo viên có chuyên môn và kỹ năng sư phạm là một thách thức lớn.
- Thiếu học liệu phù hợp: Nhiều giáo trình từ Việt Nam không sát với bối cảnh của trẻ em sinh ra tại nước ngoài, vừa học tiếng Việt như ngôn ngữ thứ hai, vừa sống trong môi trường đa văn hóa.
- Điều kiện địa lý và thời gian: Gia đình người Việt sống rải rác, phụ huynh làm việc nhiều giờ, khiến việc đưa đón con đi học tiếng Việt trở nên khó khăn.
- Môi trường ngôn ngữ: Tiếng Nhật chiếm ưu thế tuyệt đối trong trường học, xã hội và bạn bè, tiếng Việt nếu không được duy trì có ý thức sẽ nhanh chóng bị lấn át.
Bà Trịnh Thị Mai Phương, Tổng Lãnh sự Việt Nam tại Fukuoka, cho biết công tác giữ gìn tiếng Việt luôn được lồng ghép trong các hoạt động đối ngoại với chính quyền sở tại. Bà nhấn mạnh: "Trong các cuộc làm việc với chính quyền địa phương Nhật Bản, chúng tôi luôn đề nghị phía bạn quan tâm, tạo điều kiện hỗ trợ các hoạt động của cộng đồng người Việt Nam, trong đó có dạy và học tiếng Việt." Sự đồng hành của chính quyền địa phương, đặc biệt trong việc hỗ trợ không gian sinh hoạt và địa điểm tổ chức lớp học, có ý nghĩa rất quan trọng.
Sáng kiến sáng tạo để phát triển tiếng Việt trong cộng đồng
Ông Nguyễn Duy Anh, Tổng Thư ký Mạng lưới giảng dạy tiếng Việt và văn hóa Việt Nam toàn cầu, nhấn mạnh việc gìn giữ tiếng Việt phải là nỗ lực chung của cả hệ sinh thái, từ cơ quan đại diện, mạng lưới, hội đoàn, giáo viên, phụ huynh đến học sinh. Chương trình đã đề xuất nhiều cách làm cụ thể:
- Mô hình dạy học kết hợp: Tại Hiroshima, mô hình trực tiếp-trực tuyến được triển khai để khắc phục khoảng cách địa lý. Các lớp học không chỉ dạy chữ mà còn gắn với trải nghiệm văn hóa như gói bánh chưng, chơi trò chơi dân gian, tổ chức Tết Việt.
- Mô hình "mái nhà ngôn ngữ": Tại Kumamoto, gia đình trở thành trung tâm giữ gìn tiếng Việt, với sự hỗ trợ tài liệu và kết nối từ hội đoàn.
- Học liệu số: Xây dựng video, bài hát, trò chơi tương tác để trẻ có thể học tiếng Việt tại nhà, mọi lúc, mọi nơi.
- Kết nối liên vùng: Giữa các thành phố như Fukuoka, Hiroshima, Kumamoto để chia sẻ kinh nghiệm và tổ chức lớp học trực tuyến chung.
Ngay trong khuôn khổ chương trình, Ban Tổ chức đã phát động cuộc thi "Vui học tiếng Việt, nhớ ơn Bác Hồ". Cuộc thi hướng tới nhiều đối tượng, từ trẻ em, học sinh, phụ huynh, giáo viên đến các lớp học và hội đoàn, với nội dung xoay quanh tình yêu tiếng Việt, gia đình, quê hương và lòng biết ơn Chủ tịch Hồ Chí Minh. Hình thức tham gia đa dạng như kể chuyện, đọc thơ, hát, thuyết trình, làm video, vẽ tranh, mở ra cơ hội để mỗi cá nhân thể hiện tiếng Việt theo cách gần gũi nhất.
Ban Tổ chức nhấn mạnh tiêu chí chấm giải không chỉ nằm ở kỹ năng ngôn ngữ, mà còn ở cảm xúc, sự chân thành và giá trị lan tỏa cộng đồng. Cuộc thi được kỳ vọng trở thành một "cú hích" để đưa tiếng Việt trở lại đời sống của trẻ em và gia đình, kích hoạt lại môi trường tiếng Việt trong từng hoạt động đời sống.
