Trong thời đại hiện nay, chỉ cần một chút mâu thuẫn nhỏ hay va chạm không đáng kể, nhiều người đã sẵn sàng sử dụng bạo lực ngôn từ, chửi bới thậm tệ, xưng hô thiếu tôn trọng, thậm chí rút hung khí đánh người không nương tay, hoặc truy sát đến cùng. Những vụ việc bạo lực đời thường liên tục xảy ra gần đây khiến chúng ta không khỏi lo lắng: liệu đây có phải là dấu hiệu của một "hội chứng rối loạn" trong xã hội, hay chỉ nên xem đó là mức độ "quan ngại" thông thường?
Đừng tránh né thực tế bạo lực đời thường
Sự phổ biến của bạo lực đời thường chắc chắn là bằng chứng không thể phủ nhận về sự bất lực trong văn hóa ứng xử và ngôn ngữ. Khi một cá nhân dùng bạo lực để giải quyết vấn đề, đó thường phản ánh sự thiếu hụt kỹ năng kiểm soát cảm xúc và khả năng thương thuyết hòa bình. Khi xã hội bắt đầu coi bạo lực như một phương thức hiệu quả để buộc người khác tuân phục, đó chính là sự thụt lùi đáng báo động về mặt văn minh.
Sự tha hóa của chuẩn mực hành xử truyền thống
Soi vào nếp truyền thống ứng xử "dĩ hòa vi quý" của người Việt, sự gia tăng bạo lực đời thường phản ánh một sự tha hóa rõ rệt của các chuẩn mực hành xử vốn bền vững qua hàng ngàn đời. Bạo lực không chỉ bắt nguồn từ xung đột hành vi, mà còn từ sự xuống cấp trầm trọng của ngôn ngữ và văn hóa ứng xử trong đời sống hằng ngày.
Nhưng tại sao những chuẩn mực truyền thống lại dễ dàng bị giẫm đạp như vậy? Phải chăng có những yếu tố hằng ngày, từng chút một, tưởng chừng vô hại nhưng lại cực kỳ nguy hiểm, đang âm thầm làm xói mòn những giá trị này?
Sự xói mòn từ ngôn từ thô bạo
Sự xói mòn chuẩn mực hành xử có thể bắt nguồn từ việc người Việt ngày càng dễ dãi trong việc sử dụng và chấp nhận những kiểu ngôn từ thô bạo. Chính sự tha hóa của ngôn từ đã trở thành tiền đề cho sự băng hoại của hành vi. Liệu chúng ta đã thật sự cân nhắc đến điều này, ngay cả trong những câu nói đùa giỡn hay trong những ngữ cảnh cho phép sự suồng sã?
Tác động của mạng xã hội đến bạo lực đời thường
Khi những lời chửi thề, từ ngữ nhục mạ hoặc hạ thấp người khác xuất hiện tràn lan trên mạng xã hội và trong giao tiếp đời thường, chúng ta dần hình thành trạng thái trơ lì cảm xúc. Ban đầu, nhiều người còn cảm thấy sốc và khó chịu, nhưng rồi dần dần chấp nhận nó như một phần của cá tính hoặc ngôn ngữ mạng, và cuối cùng sử dụng nó như một phản xạ tự nhiên.
Khi ngôn từ trở nên thô bạo, ranh giới giữa tranh luận lành mạnh và mạt sát độc hại bị xóa nhòa. Một khi đã chấp nhận nhục mạ nhau bằng lời nói, việc chuyển sang dùng nắm đấm chỉ còn là một bước tiến rất ngắn về mặt tâm lý. Đây giống như hiệu ứng "con ếch bị luộc chín" trong ngôn ngữ: chúng ta không "canh giữ" nhau trong ngôn từ hằng ngày, cả trên mạng lẫn đời thường, dẫn đến sự tha hóa tồi tệ của hành xử bạo lực.
Ô cửa sổ vỡ trong ngôn ngữ
Giống như khi một ngôi nhà có ô cửa kính bị vỡ mà không được sửa, người ta sẽ sớm đập phá những ô cửa còn lại, sự dễ dãi chấp nhận ngôn từ thô bạo chính là "ô cửa sổ vỡ" đầu tiên. Khi cái sai nhỏ được chấp nhận, cái sai lớn hơn như bạo lực thể xác sẽ có mảnh đất màu mỡ để tồn tại và phát triển.
Nguy hiểm hơn cả là khi bạo lực ngôn từ được khoác lên chiếc áo "thẳng thắn", "thật thà" hay "sống thật". Sự nhầm lẫn giữa thô lỗ và chân thành khiến nhiều người mất đi động lực để tu dưỡng sự điềm tĩnh và tôn trọng trong giao tiếp.
Hướng đến một cuộc phục hưng văn hóa ứng xử
Điều chúng ta cần không chỉ dừng lại ở pháp luật nghiêm minh để xử lý hậu quả, mà còn phải hướng đến một cuộc phục hưng về năng lực ngôn ngữ và sự thấu cảm trong xã hội. Điều này bắt đầu từ việc từ chối những ngôn từ độc hại hằng ngày, khuyến khích giao tiếp tôn trọng và xây dựng lại các chuẩn mực hành xử lành mạnh, để ngăn chặn sự leo thang từ bạo lực ngôn từ sang bạo lực thể chất.
