Thần tượng điểm số: Áp lực thành tích và hành trình tìm lại giá trị thực
Gần đây, câu chuyện về "những đứa trẻ từng xuất chúng" – các bạn trẻ đạt thành tích cao nhưng sau đó rơi vào khủng hoảng – đang thu hút sự quan tâm rộng rãi. Vấn đề này không chỉ là hiện tượng cá biệt tại Việt Nam mà còn phổ biến trên toàn thế giới, bắt nguồn từ một tâm lý xã hội đáng chú ý: tâm lý thần tượng hóa.
Điểm số cao không đồng nghĩa với tài năng thực sự
Theo các chuyên gia, một trong những sai lầm phổ biến là chúng ta thường đồng nhất hai khái niệm hoàn toàn khác biệt: người có điểm thi cao và người tài năng. Thủ khoa, về bản chất, là những cá nhân đạt điểm số xuất sắc trong kỳ thi nhờ vào trí nhớ tốt, sự chăm chỉ và kỹ năng làm bài thi hiệu quả. Điều đó đáng được trân trọng và khuyến khích, nhưng điểm số chỉ là bước khởi đầu trên hành trình dài.
TS Nguyễn Tùng Lâm – Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lí – Giáo dục Việt Nam chia sẻ: "Tôi từng nói nhiều về các cuộc thi như Đường lên đỉnh Olympia. Chúng ta thường tung hô các em là thần đồng, nhưng bản chất đó vẫn là một game, một trò chơi kiến thức để khích lệ tinh thần học tập." Ông so sánh với cách tiếp cận tại Mỹ, nơi học sinh tự nguyện đăng ký thi dựa trên sở thích và năng lực, trong khi ở Việt Nam, xu hướng lập đội tuyển và luyện "gà chiến" có thể tạo ra những ảo tưởng về năng lực thực sự.
Tài năng thực sự là gì?
Nếu điểm số không định nghĩa được tài năng, vậy tiêu chí nào mới đúng? Theo TS Lâm, tài năng cần hội tụ hai yếu tố cốt lõi: thứ nhất, phải phù hợp với tố chất và bản chất của cá nhân đó – bạn có thế mạnh gì và môi trường có giúp phát huy nó không; thứ hai, là khả năng ứng biến, tức là biết vận dụng kiến thức để hiện thực hóa ý tưởng, sáng tạo giải pháp cho các vấn đề thực tế.
Thực tế đáng buồn là nhiều người sở hữu bằng Cử nhân, Thạc sĩ, thậm chí Tiến sĩ nhưng vẫn gặp khó khăn khi xin việc, phải chuyển sang nghề khác như chạy xe ôm do thiếu kỹ năng thực tế. Đây là bi kịch của việc chọn nhầm nghề, nhầm môi trường, hoặc mải mê theo đuổi bằng cấp mà quên đi câu hỏi cốt lõi: "Sức mạnh thực sự của mình nằm ở đâu?".
Giảm kỳ vọng, tăng kỳ công: Lời khuyên cho phụ huynh
Nhiều bạn trẻ tâm sự rằng áp lực lớn nhất đến từ kỳ vọng của cha mẹ. TS Lâm nhấn mạnh: "Kỳ vọng không sai, nhưng đừng biến tình thương thành áp lực độc hại." Ông khuyên các bậc phụ huynh nên giảm bớt kỳ vọng, tăng cường kỳ công – tức là sự quan sát, thấu hiểu và đồng hành cùng con cái.
Đừng thần thánh hóa khi con biết đọc sớm, vì đó có thể chỉ là khả năng ghi nhớ tốt của não bộ. Đừng ép con phải giống "con nhà người ta" đạt huy chương vàng Piano lúc 7 tuổi. Mỗi đứa trẻ có một lộ trình phát triển riêng biệt; có em giỏi ở phổ thông nhưng đuối ở đại học. Câu chuyện về Edison – từng bị đuổi học vì bị cho là ngớ ngẩn nhưng được mẹ kiên trì dạy dỗ – là minh chứng cho tầm quan trọng của sự tỉnh táo từ cha mẹ để không vô tình thui chột tiềm năng của con bằng những áp lực không thực tế.
Không ai phải "xuất sắc" cả đời
Một câu hỏi sâu sắc được đặt ra: "Chẳng lẽ cả đời chúng ta phải giữ sự xuất sắc hay sao?". Câu trả lời là không. Quy luật cuộc sống có lúc thăng, lúc trầm; sự xuất sắc là kết quả của quá trình lao động bền bỉ, chứ không phải một trạng thái vĩnh cửu. Ngay cả các nhà khoa học lỗi lạc cũng phải trải qua hàng nghìn lần thất bại trước khi đạt được thành công.
Các bạn trẻ đừng bị ám ảnh bởi sự hoàn hảo. Nếu thất bại, hãy coi đó là chuyện bình thường và tìm kiếm con đường khác phù hợp hơn. Trong thời đại bùng nổ của AI, kiến thức có thể dễ dàng tra cứu; xã hội cần không phải là những "bộ nhớ di động" mà là khả năng tư duy phản biện và kiến thức liên ngành. Một người giỏi Toán hay Tin học ngày nay cần am hiểu thêm về Kinh tế, Logistics để giải quyết các bài toán tổng thể. Hãy nhớ câu: "Ba ông thợ da bằng một Gia Cát Lượng" – đừng đi một mình, hãy hợp tác và tận dụng sức mạnh tập thể.
Đích đến của hạnh phúc: Trí sáng, Tâm an, Thân khỏe
Xã hội có người giỏi đi nhanh, người chưa giỏi đi chậm, nhưng dù ở vị trí nào, con người khác con vật ở chỗ chúng ta có nhu cầu được tôn trọng và cống hiến. Đừng hiểu nhầm cống hiến là phải làm những điều vĩ mô; nếu bạn không phải là vĩ nhân, hãy tạo ra giá trị cho chính gia đình mình – trở thành một người con hiếu thảo, một người cha trách nhiệm, biết quan tâm và giúp đỡ người thân. Đó cũng là một sự xuất sắc đáng trân trọng.
Để vượt qua áp lực và sống một cuộc đời ý nghĩa, TS Lâm khuyên các bạn trẻ xây dựng văn hóa phát triển bản thân dựa trên ba trụ cột: Trí sáng – Tâm an – Thân khỏe. Trí sáng là luôn học hỏi để làm việc thông minh và hiệu quả; Tâm an là giảm bớt những dục vọng thấp hèn, tham sân si không cần thiết; và Thân khỏe là tôn trọng nhịp sinh học, ăn uống khoa học – vì không có sức khỏe, mọi giấc mơ đều trở nên vô nghĩa.
Cuối cùng, hãy nhớ rằng điểm số cao, trường chuyên hay lớp chọn chỉ là những hành trang nhỏ bé trong chuyến hành trình dài của cuộc đời. Cuộc đời mới là ngôi trường lớn nhất, và bài thi quan trọng nhất không được chấm bằng thang điểm 10, mà được đo lường bằng việc bạn có tìm thấy hạnh phúc và tạo ra giá trị cho chính mình hay không. Đừng để những danh xưng "xuất chúng" của ngày hôm qua trở thành sợi dây trói buộc ngày hôm nay. Dù bạn là ai – một ngôi sao sáng hay một người bình thường tĩnh lặng – chỉ cần sống trọn vẹn với Trí sáng, Tâm an, Thân khỏe, bạn đã là phiên bản hoàn hảo nhất của chính mình.
