Gánh nặng 'thuế đen' ở châu Phi: Áp lực tài chính đa thế hệ và câu chuyện di cư
Tại châu Phi, mức lương của một người đi làm thường không chỉ là nguồn thu nhập cá nhân, mà còn là sợi dây gắn kết nuôi sống cả đại gia đình. Hiện tượng này, được gọi là "thuế đen" (black tax), bắt nguồn từ tinh thần Ubuntu - triết lý "Tôi tổn tại vì chúng ta tồn tại" nhấn mạnh tính cộng đồng sâu sắc. Đối với nhiều người lao động xa quê, việc chuyển tiền về cho người thân vừa là niềm tự hào, nhưng đồng thời cũng trở thành gánh nặng tài chính khổng lồ.
Thực trạng và tác động của 'thuế đen'
Tại Lagos, Nigeria, một người lao động thường dành trung bình 20% thu nhập hàng tháng để hỗ trợ họ hàng. Ở Nam Phi, nơi tỷ lệ thất nghiệp lên đến hơn 42%, mỗi người đi làm thường phải nuôi sống gần bốn thành viên khác, theo báo cáo từ Tổ chức Nghiên cứu và Vận động Pietermaritzburg về Công lý Kinh tế và Nhân phẩm. Ông Gerald Mwandiambira, chuyên gia hoạch định tài chính kiêm Giám đốc Viện Tiết kiệm Nam Phi (SASI), cảnh báo rằng hậu quả lâu dài của "thuế đen" là sự đứt gãy trong việc tích lũy tài sản của cả một thế hệ.
Ông Mwandiambira giải thích: "Nhiều thanh niên châu Phi bỏ lỡ cơ hội đầu tư cho tương lai của chính mình do không thể tiết kiệm từ sớm. Họ mất cơ hội sở hữu nhà và không có quỹ hưu trí khi về già. Hậu quả là chính họ lại trở thành gánh nặng tài chính cho con cái, khiến vòng lặp 'thuế đen' không bao giờ chấm dứt."
Áp lực kéo dài khi di cư
Áp lực tài chính này không dừng lại ở biên giới châu Phi, mà còn kéo dài khi người lao động di cư đến các nước phát triển. Theo Ngân hàng Thế giới, hàng tỷ USD kiều hối được chuyển từ Anh về các nước đang phát triển mỗi năm, với Nigeria nhận hơn 1,2 tỷ USD. Nhiều người nhập cư buộc phải hoãn các kế hoạch cá nhân như mua nhà hay sinh con để đảm bảo cuộc sống cho gia đình ở quê nhà.
Câu chuyện cá nhân từ những người di cư
Tờ Guardian đã phỏng vấn một số người lao động gốc châu Phi để làm rõ hơn về áp lực này. Anthony Kimere, 55 tuổi, người Kenya, đã chuyển đến châu Âu 36 năm trước. Sau khi học tập và làm việc tại Ý, ông chuyển đến Đức, Đan Mạch và hiện lái xe buýt cho Cơ quan Giao thông Vận tải London ở Anh. Trong suốt thời gian đó, ông đã hỗ trợ gia đình bằng cách gửi tiền trợ cấp cho ông bà, trả học phí cho em họ và thanh toán hóa đơn y tế cho nhiều người thân.
Anthony chia sẻ: "Tôi tự nguyện muốn giúp đỡ mọi người vì lớn lên ở Kenya, tôi hiểu quê hương mình còn nghèo và đồng cảm với những khó khăn họ đang đối mặt."
Fungai Mangwanya, 35 tuổi, một nhà phân tích dữ liệu người Zimbabwe, đã chuyển đến Anh từ năm 2022 cùng vợ. Động lực của anh xuất phát từ việc chứng kiến bà nội vất vả kiếm sống. Anh nói: "Khi bước vào tuổi thiếu niên, bạn nhận ra cuộc sống khó khăn và cố gắng lọt vào nhóm có cơ hội tốt hơn. Bà tôi làm việc hơn 40 năm trong giáo dục, nhưng do bất ổn kinh tế, mọi thứ sụp đổ. Lương hưu chỉ đủ trả tiền nước." Ngoài việc gửi tiền cho bà, anh và vợ cũng muốn tích lũy tài sản cho con cái tương lai.
Eguono Lucia Edafioka, một nghiên cứu sinh tiến sĩ người Nigeria tại Đại học Vanderbilt, nhấn mạnh: "Số tiền gửi về thường dành cho nhu cầu thiết yếu như thức ăn và thuốc men, đặc biệt cho cha mẹ già. Khi đó, bạn không có lựa chọn nào khác."
Tác động của chính sách thuế mới
Các chuyên gia cảnh báo rằng các khoản thuế nhỏ đối với giao dịch chuyển tiền từ các trung tâm di cư như Mỹ có thể ảnh hưởng đến người di cư thu nhập thấp, vốn đã chịu phí giao dịch cao. Abednego Kwame, 32 tuổi, một chuyên gia tư vấn quản lý người Ghana sống ở New Jersey, cho biết anh đã chuẩn bị tinh thần cho luật thuế mới. Anh là trụ cột chu cấp cho cha mẹ và em gái, thỉnh thoảng giúp đỡ người thân khác.
Anh nói: "Tôi lập ngân sách và gửi tiền khi có thể. Bố tôi hài lòng với bất cứ thứ gì tôi gửi - nếu là 90 đô la thay vì 100 đô la, ông cũng không phàn nàn." Giống như Edafioka, anh không nghĩ luật thuế mới sẽ gây căng thẳng, vì họ vẫn kiếm được nhiều hơn ở quê nhà.
Hiện tượng "thuế đen" không chỉ là vấn đề tài chính, mà còn phản ánh sự gắn kết gia đình và thách thức phát triển ở châu Phi, đòi hỏi các giải pháp hỗ trợ từ cộng đồng và chính sách công.
