Chợ Tân Định, tọa lạc trên đường Hai Bà Trưng, quận 1, TP.HCM, vừa tròn 100 năm tuổi. Với gam màu vàng đặc trưng, ba tháp chuông vươn cao và kiến trúc cổ kính, ngôi chợ là một trong những biểu tượng của Sài Gòn xưa. Không chỉ là nơi giao thương, chợ còn lưu giữ ký ức đô thị của nhiều thế hệ.
Lịch sử hình thành và kiến trúc độc đáo
Theo sách "Kiến trúc đô thị và cảnh quan Sài Gòn - Chợ Lớn xưa và nay" của các tác giả Nguyễn Đức Hiệp, Tim Doling và Võ Chi Mai, khu vực Tân Định đầu thế kỷ 20 là trung tâm thương mại sôi động với nhiều hàng quán và giải trí dân gian. Chợ Tân Định được xây dựng năm 1926 và khánh thành năm 1927, khoảng 13 năm sau chợ Bến Thành. Lễ khai thị có sự tham dự của Thống đốc Nam Kỳ Blanchard de la Brosse, được báo Công Luận số ra ngày 25/7/1927 ghi lại không khí nhộn nhịp với cờ xí trang hoàng và nhiều nhân vật quan trọng.
Về kiến trúc, chợ Tân Định được đánh giá là công trình hiện đại của Sài Gòn đầu thế kỷ 20. Không gian rộng rãi, thông thoáng với nhà lồng lớn, không phân chia khu vực khép kín. Điểm nhấn là mặt tiền với ba tháp chuông: một tháp chính ở trung tâm và hai tháp đối xứng hai bên. Tháp chuông giữa vẫn còn quả chuông đồng cổ, chiếc đồng hồ trên mặt tiền là dấu tích gần một thế kỷ.
'Chợ nhà giàu' và trung tâm may mặc
Từ khi hoạt động, chợ Tân Định luôn là trung tâm mua bán sầm uất với các ngành hàng chủ lực: vải vóc, quần áo, thực phẩm tươi sống, thực phẩm khô, trái cây, giày dép. Trong ký ức người dân, chợ từng được xem là "chợ nhà giàu" vì hàng hóa chất lượng cao, phong phú và giá nhỉnh hơn các chợ truyền thống khác. Tuy nhiên, sự tươi ngon và uy tín của tiểu thương đã giữ chân khách hàng suốt nhiều thập niên. Phía sau chợ là khu vực bình dân hơn với nhiều món ăn và mặt hàng quen thuộc, là điểm đến yêu thích của người dân địa phương.
Khu vực Tân Định còn nổi tiếng là trung tâm may mặc và áo dài lâu đời của TP.HCM. Dọc đường Hai Bà Trưng, quanh nhà thờ Tân Định, vẫn còn nhiều cửa hàng áo dài nổi tiếng, là địa chỉ quen thuộc của phụ nữ Sài Gòn tìm kiếm thiết kế truyền thống và cách tân.
Địa danh lịch sử và cách mạng
Tên gọi Tân Định xuất hiện từ thời Nguyễn, với "Tân" nghĩa là mới, "Định" là định cư, hàm ý vùng đất định cư mới của lưu dân phương Nam. Địa danh này được ghi nhận trên bản đồ Sài Gòn do Trần Văn Học thực hiện năm 1815 với tên Gò Tân Định. Ban đầu là vùng ngoại vi thưa dân, nhờ vị trí gần rạch Nhiêu Lộc, giao thông đường thủy phát triển, khu vực dần thu hút cư dân, trở thành khu dân cư đông đúc và trung tâm thương mại sầm uất.
Chợ Tân Định còn gắn với lịch sử đấu tranh cách mạng. Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, nhiều tiểu thương tham gia phong trào đấu tranh đô thị, đóng góp tài chính, vật lực. Nhiều gia đình tiểu thương trở thành cơ sở nuôi giấu cán bộ, giao liên và lực lượng Biệt động Sài Gòn, góp phần tạo nên "địa chỉ đỏ" trong lịch sử cách mạng TP.HCM.
Thích nghi với thời đại mới
Gần 50 năm gắn bó với chợ Tân Định, bà Thu chứng kiến nhiều biến chuyển. Bà cho biết: "Ngày xưa vô chợ là bán thôi, đơn giản lắm. Còn bây giờ cái gì cũng điện thoại, tài khoản, máy móc. Tôi lớn tuổi rồi nên không rành mấy thứ đó." Áp lực cạnh tranh từ siêu thị, cửa hàng tiện lợi và thương mại điện tử ngày càng lớn. Bà chia sẻ: "Khó lắm chứ. Trong siêu thị cái gì cũng có, còn mình là tiểu thương thì làm sao bằng được. Sau dịch Covid-19 việc buôn bán giảm nhiều lắm. Có năm gần như không có lời."
Nhiều tiểu thương thích nghi bằng cách bán hàng qua mạng xã hội hoặc livestream, nhưng điều này không dễ với người lớn tuổi. "Con cháu tôi đứa nào cũng rành máy móc hơn mình nhưng chẳng đứa nào muốn theo nghề. Tụi nó có công việc riêng hết rồi", bà cười buồn. Dù vậy, bà vẫn đều đặn mở sạp mỗi ngày: "Giờ nghỉ ở nhà cũng không biết làm gì. Bán quen rồi, cứ tiếp tục thôi."
Một thế kỷ trôi qua, chợ Tân Định vẫn giữ hồn cốt riêng. Những tháp chuông đứng đó, lối đi tấp nập người mua kẻ bán, ký ức về "chợ nhà giàu" Sài Gòn xưa vẫn hiện hữu trong câu chuyện của những tiểu thương đã dành cả đời cho ngôi chợ trăm tuổi.
