Khám phá nghi lễ truyền thống: 5 điều cần biết về cúng ông Công, ông Táo
Lễ cúng ông Công, ông Táo vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch là một phong tục quan trọng trong văn hóa Việt Nam, đánh dấu sự khởi đầu của mùa Tết Nguyên đán. Tuy nhiên, nhiều người vẫn còn băn khoăn về các chi tiết của nghi lễ này. Dưới đây là giải đáp cho 5 câu hỏi thường gặp, giúp bạn hiểu rõ hơn về truyền thống ý nghĩa này.
1. Cúng ông Công, ông Táo có mấy vị thần?
Theo thông tin từ báo VietNamNet và tín ngưỡng dân gian Việt Nam, thần Táo Quân thực chất bao gồm ba vị thần riêng biệt: Thổ Công, Thổ Địa và Thổ Kỳ. Nguồn gốc của họ bắt nguồn từ sự tích "2 ông 1 bà", tượng trưng cho vị thần Đất, vị thần Nhà và vị thần Bếp núc. Dù vậy, trong đời sống hàng ngày, người dân thường quen gọi chung là Táo quân hoặc ông Táo. Theo quan niệm xưa, ba vị thần này được Ngọc Hoàng phái xuống trần gian để theo dõi và ghi chép lại những việc làm thiện ác của con người, từ đó báo cáo lên Thiên đình.
2. Phương tiện để ông Táo về trời theo tín ngưỡng dân gian là gì?
Vào ngày 23 tháng Chạp hằng năm, Táo quân sẽ cưỡi cá chép hóa rồng để bay lên Thiên đình. Tại đây, các ngài sẽ báo cáo chi tiết về những việc tốt và chưa tốt của con người trong năm, giúp Thiên đình định đoạt thưởng phạt. Chính vì lẽ đó, người Việt thường làm lễ cúng tiễn ông Công, ông Táo về chầu trời vào ngày này. Mâm cúng thường được chuẩn bị chu đáo với hy vọng Táo quân hài lòng, nói tốt cho gia chủ để nhận được lộc và tránh bị Ngọc Hoàng quở trách.
Ngoài các món ăn truyền thống, lễ vật không thể thiếu bao gồm: 3 bộ áo mũ Táo Quân (2 bộ có cánh chuồn cho Táo ông, 1 bộ không cánh cho Táo bà, kèm theo hia hài đầy đủ) và cá chép (có thể là cá sống hoặc cá giấy). Những vật phẩm này thường được đóng gói sẵn trong bộ đồ lễ. Nếu dùng cá chép sống, sau khi cúng xong, gia đình nên đem thả ở sông, ao, hồ để "phóng sinh", tượng trưng cho việc đưa ông Táo về trời.
3. Ông Táo phải được cúng ở đâu?
Từ xưa đến nay, nhiều gia đình có thói quen cúng ông Công, ông Táo trên bàn thờ gia tiên, nhưng thực tế đây là hai vị thần khác nhau. Ông Công cai quản đất đai trong nhà, còn ông Táo là ba vị đầu rau trông coi việc bếp núc. Lễ cúng ngày 23 tháng Chạp là lễ tiễn chung cả hai, nhưng theo một số quan niệm truyền thống, việc gộp chung trên bàn thờ chưa thật sự phù hợp.
Để đúng nghi thức, ông Táo nên được cúng dưới bếp, trong khi ông Công được cúng trên bàn thờ chính cùng với gia tiên. Bàn thờ ông Táo thường đặt trong bếp, có thể bên cạnh hoặc bên trên bếp, thể hiện tín ngưỡng thờ vị thần cai quản bếp núc. Điều này mang ý nghĩa giữ cho bếp lửa luôn ấm, gia đình thuận hòa và sung túc suốt năm.
4. Lễ cúng ông Công, ông Táo thường được các gia đình Việt Nam thực hiện vào thời điểm nào?
Theo phong tục truyền thống và khuyến nghị từ các nhà nghiên cứu, lễ cúng Táo Quân nên tiến hành vào đúng ngày 23 tháng Chạp. Thời điểm tốt nhất là vào buổi trưa, cụ thể là giờ Ngọ (từ 11 giờ đến 13 giờ), vì đây là lúc các thần tập trung để chuẩn bị hành trình về trời. Việc cúng đúng giờ giấc thể hiện sự tôn kính và mong muốn các ngài kịp thời báo cáo với Thiên đình.
5. Tết Nguyên đán bắt đầu từ ngày nào?
Tết Nguyên đán của người Việt chính thức được tổ chức vào ngày mồng 1 tháng Giêng âm lịch. Tuy nhiên, theo quan niệm dân gian, mọi việc chuẩn bị cho Tết cần được thực hiện sớm và chu đáo để đón một năm mới may mắn, hanh thông. Các hoạt động sửa soạn Tết thường bắt đầu từ khoảng một tuần trước đó, với dấu mốc quan trọng là ngày 23 tháng Chạp - lễ cúng ông Công, ông Táo. Đây được xem là tín hiệu đầu tiên báo hiệu mùa Tết đang đến gần.
Không khí Tết trở nên rõ nét nhất từ ngày 30 tháng Chạp (hoặc 29 nếu tháng thiếu), tức đêm Giao thừa - thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới. Tết thường kéo dài ít nhất 3 ngày, bao gồm mùng Một, mùng Hai và mùng Ba, với nhiều hoạt động vui chơi và sum họp gia đình.
