Bộ tộc Awá ở Amazon: Sống giữa hai thế giới truyền thống và hiện đại
Ở vùng phía đông rừng Amazon thuộc bang Maranhão của Brazil, bộ tộc Awá, còn được gọi là Awá-Guajá, từ lâu đã được biết đến như một trong những cộng đồng săn bắt hái lượm cuối cùng còn tồn tại không chỉ ở Brazil mà trên toàn thế giới. Theo số liệu từ Instituto Socioambiental (ISA), đây là nhóm bản địa nói ngôn ngữ thuộc hệ Tupi-Guarani, với dân số được hệ thống y tế bản địa Brazil ghi nhận là khoảng 520 người vào năm 2020.
Hai thực tại song song tồn tại
Điều đặc biệt về người Awá là họ không sống trong tình trạng cô lập tuyệt đối như nhiều người vẫn tưởng. Các tài liệu của ISA cho thấy một bộ phận đã có tiếp xúc với thế giới bên ngoài và sinh sống trong các khu định cư, trong khi đó vẫn có những nhóm khác tiếp tục duy trì lối sống biệt lập sâu trong rừng, gần như chưa từng tiếp xúc với văn minh hiện đại.
National Geographic từng mô tả chi tiết về sự phân hóa này: bên cạnh những nhóm vẫn sống du cư hoặc bán du cư giữa rừng sâu, nhiều người Awá khác đã chọn sinh sống gần các điểm hỗ trợ của nhà nước, nơi họ có thể tiếp cận thuốc men, dụng cụ kim loại và cả những vật dụng công nghệ như điện thoại thông minh.
Smartphone không phải dấu hiệu rời bỏ rừng
Việc người trẻ Awá sử dụng smartphone không hề mâu thuẫn với thực tế rằng vẫn có những nhóm Awá khác gần như chưa hề hòa nhập vào đời sống hiện đại. Chiếc điện thoại thông minh không phải là dấu hiệu cho thấy người Awá đã "rời khỏi rừng", mà thực chất chỉ phản ánh việc một bộ phận trong cộng đồng này đang đứng ở ngã ba giữa hai thế giới:
- Một bên là truyền thống bản địa được gìn giữ qua nhiều thế hệ
- Bên kia là nhịp sống hiện đại đang tràn vào không ngừng
Cuộc sống vẫn gắn chặt với rừng
Dù có sự xuất hiện của công nghệ, cốt lõi đời sống của người Awá vẫn gắn bó mật thiết với rừng già Amazon. Đối với họ, khu rừng không đơn thuần là nơi trú ngụ mà còn là:
- Nguồn thức ăn chính yếu
- Không gian di chuyển và sinh tồn
- Nơi nuôi dưỡng con cái trưởng thành
- Nền tảng văn hóa của toàn bộ cộng đồng
Những mô tả từ các tổ chức bảo vệ quyền bản địa cho thấy nhiều nhóm Awá vẫn duy trì nhịp sống gần gũi với tự nhiên: săn bắt, hái lượm, di chuyển theo nhóm nhỏ, tắm sông, chăm sóc thú nuôi và quây quần trong các sinh hoạt cộng đồng. Chính sự phụ thuộc gần như tuyệt đối vào rừng khiến bất kỳ biến động nào của hệ sinh thái cũng có thể tác động trực tiếp đến khả năng tồn tại của họ.
Mối đe dọa thực sự: Rừng đang biến mất
Nếu smartphone khiến công chúng tò mò, thì mối nguy lớn nhất đối với người Awá lại nằm ở một vấn đề nghiêm trọng hơn nhiều: đất rừng đang ngày càng bị thu hẹp với tốc độ đáng báo động. Các hãng thông tấn quốc tế như Reuters và National Geographic đều ghi nhận khu vực Maranhão, nơi người Awá sinh sống, trong nhiều năm qua phải chịu áp lực nặng nề từ:
- Khai thác gỗ trái phép
- Cháy rừng thường xuyên
- Các cuộc xâm lấn vào lãnh thổ bản địa
Tại khu vực Arariboia, nơi có sự hiện diện của cả người Guajajara và một số nhóm Awá chưa tiếp xúc, các lực lượng bảo vệ rừng bản địa đã nhiều lần đối đầu trực tiếp với lâm tặc. Đỉnh điểm là năm 2019, khi một thành viên của nhóm "Guardians of the Forest" đã bị sát hại trong bối cảnh bạo lực leo thang xung quanh các khu rừng bảo tồn.
Mất rừng là mất tất cả
Theo Reuters, các nhóm bản địa tại đây buộc phải tự gánh vác phần việc tuần tra và bảo vệ rừng trong khi tình trạng xâm nhập trái phép vẫn tiếp diễn không ngừng. Đối với những cộng đồng như Awá, việc rừng biến mất không chỉ đơn thuần là mất đất đai. Đó còn là:
Mất nguồn thức ăn - hệ thống lương thực tự nhiên mà họ phụ thuộc vào hàng trăm năm qua.
Mất tuyến di chuyển - những con đường mòn trong rừng vốn là huyết mạch kết nối cộng đồng.
Mất nơi trú ẩn an toàn - không gian sinh tồn được bảo vệ khỏi các mối đe dọa bên ngoài.
Mất nền tảng văn hóa - những giá trị tinh thần và tập quán đã nâng đỡ họ qua nhiều thế hệ.
Bức tranh lớn hơn một chiếc smartphone
Hình ảnh người trẻ Awá cầm smartphone thực chất chỉ là một lát cắt nhỏ trong bức tranh tổng thể phức tạp hơn nhiều. Điều đáng quan tâm không phải là việc một cộng đồng bản địa có sử dụng công nghệ hay không, mà là trong bối cảnh thế giới bên ngoài ngày càng áp sát, họ còn có thể giữ được bao nhiêu phần của khu rừng từng nuôi sống cả dân tộc mình qua bao đời.
Nhìn từ góc độ này, câu chuyện về người Awá không đơn thuần là câu chuyện về một "bộ tộc sống cô lập nhưng vẫn dùng điện thoại thông minh". Đó thực sự là hình ảnh của một cộng đồng đang cố gắng tồn tại giữa hai làn sóng đối nghịch: một bên là ký ức rừng sâu thẳm với những giá trị truyền thống, bên kia là sức ép ngày càng dữ dội của thế giới hiện đại với tất cả những thách thức và cám dỗ của nó.
